خودکار طور پر تیار کردہ متن ہے، اس میں غلطیاں ہو سکتی ہیں۔ درست الفاظ کے لیے ریکارڈنگ سنیں۔
0:00 Bismillahirrahmanirrahim. Alhamdulillahi Rabbil Alamin. As-salatu wa as-salamu ala ashrafi al-anbiya'i wa al-mursalin. Nabiyina Muhammadu ala alihi wa sahbihi ajma'in. Amma ba'd. 0:30 imam tahavi rahmahullah isimlari ahmad ibni muhammad ibni salama azdi iken bu kisi hicri 239 inci ilde duq olib 321 inci ilde wafat etken iken 239 inci ilde 1:00 Tugulib turib, 321-ci ili qafad itkin iken, anci eni yesh iken, uzad muddet umur görgen. Bu kishi dindar bugen, ilim hanedani da dunyagik iken. Anelari faqihab ugen, yani ilimlik alimi bugen iken. Bu anelari isa, shundik otelari ham, dekin anlari mashfur bugenligi. Imam Shafi'ni shagirdleri, almudzani digen shagirdleri bar. 1:29 apasi yoki sinlisi bugan iken. Yani, imam Tahavi kusha imam Muzaniyini ciyallara soblanada iken. Chunchun, betta imam Muzaniyidi, yani taqalarini, bu kishini talimiga judayam katta tasara bugan iken, kusha tomandan imam Tahavi anvalda Shafi'i mazhabida bugan, geyn chalik Hanafi mazhabiga kuxu botkan bu kisha. Mazhabda ham, özgiyarisi vazingi ige bugan alimladdan barasa soblanada. Ham muhaddis, 1:59 Hadis bu arasda, fiqh bu arasda ham anchi kitablarini bitigan, ondan artiq bu kishini muallafat, yani kitablari bar. Tahavi aqidasi ham bu kishi yazgan öshi aytilik durdanelerden birisi xsablana dir. Bu kishi yazgan tahavi aqidasini cide kub yönelislar qabul qigan. Belki alimlar qabul qigan disik boladi. Ahlusunlu alimlari ham, maturidiye bosan, ashariye bosan, bularini hamasi 2:29 özlüge cüdehəm bizge munasib iken deb qabul qılıçib, özge yarisi şartladan şartlashgan. Elbette, şartlashdiyde indi bir-biradan farq qiladi. Xini üçün, imam tahawiyini ahli sunni alimleri həm, maturdiyye mizhabi alimleri həm, hashariye mizhabi alimleri həm, lüketde qurmat qiladi. Bu kishini üçüzge yaqin ustazlari bu geldigi, cüdehəm köb shagitlari bu geldigi, hattanki, 2:58 Bu kishe asasan imrlari Misrda bolu otken, Misrda hanafinig, mazhabi boyce, in yukari daraja dimizmi, riyasat dimizmi, shu kishige barib toqta gandi baytishadi. Yani, imam Tahavi denki, imam Tahavi di darajasdigi adam cikmadi edib ayit boyishadi. Bu kishe haqlari da bir qanchi alimlar makhtabi bergen, njuda qob alimlar bergendisi kihamboladi. Imam Zahabi, rahmahullah, bu kishe haqlari da imam Tahavi, 3:28 cüde xam ishançlik, xam faqih alim, xam cüde xam aqilli kimse bugerlərdiydi. Yenə, hud cün goxshigan vasfni salax-assafdiy digan alim qifayetkan ikenki, wafi digan kitablarida, yeni imam tahavi cüde xam ishançlik bugen, cüde xam quluq bugen kimselerden, yenə faqih alim bugen, aqil bugen, u kishdankiyin isa öz goxshiganini qaldirmagan digan iken, yeni imam tahavi. 3:57 ozdankin, oz goxshiganini qaldirmagan, yuki ukishdankin, ukishi goxshigani chikmagan digan mazmurda ayytib otganakan. Bir qancha demek, alimlar ham ukishini hadis barasdigi bugan darajasini, ham fiqh barasdigi bugan darajasini maqtab otishgan, shirindek ukishini yukaridagi ayytib otgan, aqida, tahawiyya, kitab-i haqqa duda ham kub, iliq suzlarini duda ham yukar suzlarini ukishi kitablari haqqa da ham ayytib otishgan. Ana ushandan, 4:24 yuzdan artiq matin yazgan, tahawiyy aqidist. Nimada qandeyi etiqat qalisliyik barasda. Bu qisqaca, bir kitabca özü asilda, imam tahawiyy yazgan kitablari, sharflari isa cuda ham kub sharxilingi. Aytiboyutganimdik, ahlisun alimlari ham bunu sharxigyan. Sharxigyan da ham, kub lab alimlar, otmishdigi, uxazirgidigi, qanci-qanci kitablar shakilida, audi suratdigi derslar busin. Shunaqa, 4:53 Cidaham köp orunlarda bu kishini, bu kitablari sarflangi, undan tashkari yana matrudi alimlari ham, asari alimlari ham, birganca birgancasi, khasatan hanafi mashabidegi bugan alimlar bu kishini, bu yazgan akidilariye sarflarini yazishgani kan. Demek biz imam tahavini, tahavi akidesini, özün ünumatini okib, 5:14 Sizlergi kitab qilib bir mahcu bugan sahifalarimizda, sqaraq bugan shahlari bar, shubilan bir gerikde, ushe matillarga toqtali, biraz kinirax shahlaslikke harekat qilib, utamari. Demek, imam tahavi, rahimahullah, bu kitablari da, asasan, uz yazmahcu bugan nasilari, ham u kishini davirlari da, harxil taifalarini cikishligi, muhtazila bosan, yena boska ahli kelamlari bosan, boskalar, boskalar cikkanda, 5:44 bu kishe demayt insan saf itqadni qan deyqilisliyi kerek boladi. Mana shu barasda bu kishe qisqasa bir risalani bitadila. Bu bitgan risalasi da tawhid, yoki aqidi barasdigi hamma masallarini özü siyalisdikke, yoni ushani qigaykirtisdikke harakat qigan bu kishe. Sunun yusun, bazi urunlarini aytibotikken paytimizda qisqa raq, lekin ushe keyin chali keyin raq suratda keyiladi. Sunun bazan isharaqili botiket shilginiz mumkun. 6:12 Bu kshi awala Allah Ta'ala'na tawhidi haqqada gapirib aytadlar ki, Wa naqulu fi tawhidillahi mu'taqilina bi tawfiqillahi annallaha wa'ahidun la sharikalah. Biz Allah Ta'ala'na tawhidi barasida, Allah Ta'ala'na tawfiqi bilan, Allah Ta'ala shariksiz, yalgiz özü dardib, etqat qiyan halatda aytamizdib aytu edad. Demek bu kshi bundan aldin aytkanlarida, 6:41 bu yazgan risalicasi, Abu Hanife, Rahimahullah, sagitlari Abu Yusuf, imam Muhammet, bularini itqat qigan narsalari dipdurib, basli yazisidi shundik, vas sifatlipdurib, otbitadi. Yani, shu alimlar va shu kishidan bashka ahli sunnani alimlarini itqat qiladigan, bitti sozlarini, min bu kitabki bittim, dip, aitib otadi. Hakikatten, salaf alimlari, shu cihattan, manam, 7:09 imam Malik dosan, imam Shafi'i, imam Ahmad dosan, o shi dawrlar digi. Demek, bularda ham itqadlari bu imam Tahavi yazgan, bu kitabda risaala chadigi itqaddan unchalik farqa midi. Baz, baz orlargi mulaxaza sifatda itgan orlari bad, lekin u yan judi yengil, umumi suratda ahal sunna qanday itqad qilisdigi barasta, demek, o shi risaalani yazgan ikan. Ba shi da, Allah ta'alani tawhidi haqqa da gaparib utadi. Mana tawhidi haqqa da itib utadigam busik, 7:38 Tawhidna alimlar 3 kusimga taksim itisadi. Bular, yani, Tawhid diganini ozu aslida Allah Ta'ala'ni yalqiz oziga ibadat qalishlikiki siginishlik, shubilan birgalikda shriktan saklanishlikini anginitadi. Insan, shu dunyadan ayti vudkanimizdik, Tawhidda wafat itadigan busa, bu, insangi Allah Ta'ala yudiham kub nasilarini vadaqigan. Bu hadislerden birisi, insan, 8:04 Allah Ta'ala gebran narsani shirk kiltirmestan duniyadan otadigam busa, gerci onu günahlari Osman qabighi gece bugen taqdiri da hem Allah Ta'ala onu günahlarini itiribibibarishligini aytibitadi. Bu narsalarin hamasi ushi insanini Tawheedda wafat etsiliyiye baalq boladi. Tawheed, yani Allah Ta'alan yeganilashlik nima narsalarda boladi? Alimlar bu barada yengi raq tushinishligimiz ukun Tawheedni uch qisimgi taksimla bayitganlar ki, bu berintisi, 8:33 Allah Ta'ala'nın rububiyyeti də, yəni Allah Ta'ala Rab ikənligi də, dünyanı yaratkənligi, onu başqarat türüçtigi də, dünyada qıradigan işləri də yegana ikənligi itqat qarşıq. Allah Ta'ala yalgız özü dünyanı yaratkən, Allah Ta'ala'nın yalgız özü dünyanı, bütün varlıkını tadbir qılıb başqarat türücət. Nə mənərsizəgi ihtiyacı buladigan busa, bütün varlık, huşi nərsizin haməsini Allah Ta'ala ulargi. 9:00 tamillab beradi. Yalgiz özü bugend halibdi. Mena shunaysa demek, rubiyyat, tavhid dib etiladi. Ikkintisi isa, tavhid uluhiyyat diladi. Yani, birintisi Allah Ta'ala ni qiladigan, islari da Allah Ta'ala ni yeganalashlik boladigan busa, ikkintisi tavhid uluhiyyatda, insa Allah Ta'ala ge qilinadigan ibadatlarda Allah ni yeganalashlik. Yoki, bu misa, yalgiz Allah Ta'ala nozige, insan hama ibadatlarina qilisilgi. 9:29 Aytib ötkendik bir qancı dərslərdən, əsasli pəyğəmbərlərni alib gilgən rissalatı həm tawhid uluhiyyətki əsaslanatı. Çünki Allah Ta'ala'nı, Rab ikalligini kəmdən kəm adamlar, yuqi taifələr inkarxı gəlir. Hattayn ki, Mäkkə müşrikləri həm Allah Ta'ala'nı, kim yaraddi bizi dib aytadigan busa, Allah dib aytishadli. Kim rizq biradisa, Allah dib aytishadli. Demek ular Allah Ta'ala'nı itraf itishadli. 9:58 ibadatda baska narsalarga qoshib durib, baska narsalarda sharib durib, Allahga ibarat qini shahidi. Su tomandan demik, biz Allah ta'alani ushi, bizda hamamizda yoyki barliqni yaratka, barliqni Allah ta'ali uzu baskarib turadi, sunindik, butun qilin edigan amallarini hammasi Allah ta'ala ushim qilin islik girib. Ha insan taskari cesedi bilan qilin edigan amallari busun, 10:24 qalbi bilan bul ediyan emallari busan, hammasi fakat Allah ya gina yunaldiril ediyan busa, insan uchun ushi nasilerde savab bar. Diyo ki, insan uchun ushi nasilerde najat bar. Agar Allahdan boska nasili gina yunaldiril ediyan busa, acirdan mahrum bol ishligi hamda insandi ushi katta bir nasili gi shirk. Diyo ki, bu masal ya boshka nasilerde krizik bol ishligi munkum boladi. Uchunchi tawhidin turu isa Allahin talishlik. 10:49 Allah Ta'ala'ni sifatlarida, isimlarida, Allah Ta'ala'ni yalgiz, yekkay yalgizdib bilisdik. Allah nima bilan sifatlanadigan busa, Allah Ta'ala ushanasadadda yekkay yalgizdib. Bu, Qur'anda Allah Ta'ala uzani sifatlagan, yekkay yalgizda, Baygamba Sallallahu Alaihi Wasallam hadislarda Allah Ta'ala'ni sifatlagan sifatlarida, Allah Ta'ala'ni yekkay yalgizdib durib, itqad qalisdik bolad. Mala shun arsa demak, tawhidni ifqadakilad. 11:16 Mənə imam tahawiyyə etkənlərdə, Allah Ta'la'nın tawhidi bu arasda biz, Allah Ta'la, şu etkən neslərimizde həməsi de, yekkayu yalgız, hiç xana qangi shirgi yok, deyib turib, etqad qilamiz, deyib imam tahawiyyə etkənlərdə. Demek, ənə öşe bizde, tawhid bu arasda gibigən etqadimiz, Allah Ta'la, yekkayu yalgız, nə fəqat yaratişliyde, bəlki, bütün Allah Ta'la'ya nisbettin ediyan həmə isim sifatlarda busun, hamda Allah Ta'la yeqin ediyan bərsi ibadatlarda busun, 11:46 Bu, Allah Ta'ala'ni yalqis özge qalmishligi gerak boladi. Ana ushe cehaddan ham insan, yoni Allah Ta'ala'ni yalqis özge ibadat qalib otarakan, hatta inki insan hayatini ahirda, dunyadan otadigan baytida, ushe itqadda oladigan bosa, cenneti kiraddi baytid. Ushe itqaddi, yoni Allah Ta'ala'ni yalqisdagan itqadda wafat itadigan bosa, insan cenneti kirishligini aytib otoladi. Ana undankigin imam Tahaviyyan aytadilar ki, 12:16 وَلَا شَيْءَ مِثْلَهُ Demek, Allah Ta'ala'ga uxşaygan, biran narsa yok dit. Haqidatdan, Allah Ta'ala bu cabarlıkını yaratgan busa, Allah Ta'ala bütün mahlukatların hamasını başqarib turgan busa, kim nemege muhtac oladigan busa, bu insan ne feqat avqatka, belki havage muhtac oliclige, belki öşeni gözü korib turadigan, qulağı isib turadigan, bu ne feqat insandı, belki hama mahlukatlarda. 12:45 qanini bugan maxluqatlarini qora alisligi, ishta alisligi, bila alisligi, akil qila alisligi, butun hama narsasini bashkarib turadigan zat Allah Ta'ala adar. Undan tashkari, qaynatdigi bugan hama qanun qaidalarini ham bashkarib turadigan shularini tuzuci bugan zat ham Allah Ta'ala adar. Demek Allah Ta'ala ge oxshigan, bran da bi canzat yox, bran da zat Allah Ta'ala ge oxshamagamdir. Imam Tahavi ayni sunasini aytibot yerdir. 13:14 Demek, Allah Ta'ala'na, umumen, ne feqat shirigi yok, belki Allah Ta'ala'ga oxhshagana ham yoktur. Allah Ta'ala, shu tomandan ham, yekkayu, yalgaz. Abul izxanafibun sharhladayt utadilad, laysaka mitlihi shay'in wa huwas sami'ul basir, digan ayat, demek, Allah Ta'ala'ga oxhshagana bran narsa yok, deptirib, Allah Ta'ala, uzi haqqadayt utad. Bran narsa Allah'ga oxhshamaydi, lekin, 13:40 Allah Ta'alani bu digani, hich qana qangi sifati yox digani imas. Belki Allah Ta'ala istib turuchi wa qorib turuchidir, dib Allah Ta'ala ayyti utadi. Laysa kamitlihi shay'un, wa huwa as-sami'ul basir. Demek, hich bir nesan Allah yoxshatma genimizdanki gen, demek Allah Ta'ala sifatlardan xali imas. Belki, jidaham köbleb Allah Ta'alani sifatlari bar. Bazlari haqqida mani imam ta'hawiyyizlari ham ayyti utadi. 14:10 Bu isa Qur'an-ı hadiste cüdeke korullarda Allah Ta'ala qandi isfatlar men sifatlan geldigi doğrusda ayetlar, hadislar hamke iladi. Abdurrahman ibn Nasir sa'di rahmahullah bu yuqardigi ayetini tefsirida itibutkani keller, Allah Ta'ala ge yaratgan halkidan buran narsa oxshamid. Çünki Allah Ta'ala yarat ucu de, Allah yaratgan narsalar isa hamasi yaratilgan burad. Elbette yaratilgan, yarat ucuya oxshagan bomid. 14:39 Haqqunun zatida busun, Allah Ta'la'nın zatida, na isimlarida, ya sifatlarida, ya afqiladigan ishlari fiillarida busun, biran narsi Allah Ta'la'yida uxshamidi. Yeni, hek bir narsisda, shahsi dayam, Allah Ta'la'nın zatida dayam, isim sifatlarida ham, Allah Ta'la'nın qiladigan ishlarida ham, demek Allah Ta'la'yida biran narsi uxshamidi, demeyi tutkani. Çünki u zat, isimlarinin bercasi gozel, sifatlarinin hammasi mükemmel, kemalilik. 15:09 hamda uluq statlardir. Fillari isa, Allah ta'alan qiladigan islari isa, ulka makhluqlarini shiriksiz payda qiluqi fillardir. Yani Allah ta'ala qancalik büyük bugan nasilan yaratkan, busa hali biz Allah yaratkan büyük bugan nasilanı biz tasawvur ham qilamayimiz. Masala itilik, şu dunyo astligi bugan qanchi qanchi yulduz planetilar busun, boskalar busun, hamda nasilan Allah ta'ala yaratkan. Ulan, dunyo 15:36 asmanini icide bir nukta beraabarada turadi. Ushe nukta beraabarada turgan caylar bu yerdan insanda rakami yok suradda kattayind. Insanda rakami bilan itami edigan darajida kattayind. Ushe narsi dunya asmanida bir nukta kaba turadi. Dunya asmani, baski asmallarini asda cideyam titkini bolaydi. Hamayi qavat asmandab goradigan busik, arsini aldi da. 16:04 hədislerde gelədi, mutlu göyanki sahragi tashlangan bir pat kəbi qoladdiydi. Shabadi üçirib yakka biyak qoladdiyan bir pat kəbi shumdi xaladdiydi. Demek, Allah Ta'alani arsu ciddiyan büyük qoladdiyansa, biz onu tasawur qolamimiz. Arsu shuncali büyük bugendankiygan, Allah Ta'alani özünü insan tasawur qolamimiydi. Ihata qolamimiydi. Ihata qolamimiydiyani qorib, onu çikirbilan qorib tasawur qolamimiydiyansa. Bazan minasani bir bölagini qorishi mümkün halas. 16:34 çünki insani közü o narsana hamasini ilgab alam meydir. Demek Allah Ta'ala şuna qangi byuk ki, la tadrikuhul abisar, demek Allah Ta'alani hechbir narsisa idrak qilam meydir, atrafliy che qoram meydir degar. Demek ikginci mertnida imam Tahaweyi Allah Ta'ala ge oxshagan bran narsi yok. Hechbir narsista bran narsi Allah Ta'ala ge oxsham eydir. Demek biz bu narsana itqad qalishimiz gerek. 17:00 Bu narsada ki, insan, Allah Ta'alana, hakikatan ya yana zat ekeligini, tingi yok, shirigi yok ekeligini, insan bunda anlayi baslaydi. Uchunchi matnida etibutadilar ki, imam Tahavi, Allah Ta'alana, shubilan birgelikde, biran narsa aciz qilanmaydi. Allah Ta'alana, nima narsana qiladi yan busa, hechbir narsana qilisliyidan Allah Ta'ala aciz qilaydi. Allah Ta'alana, qudratta hama narsa geytadi. 17:29 Biran tabir qudrati etmey diyan, narsani özü yok Allah ta'ala. Demek biz insan shumdik etikat qilişlik gerek. Demek haqiqatan Allah ta'alani hechbir narsi aciz qilanmaydi. Insan shu duniya hayatidi yesab turaraykan uylanishi minkliydi. Azirgi payittigi bugan, musulmallardi xalati haqidi. Allah ta'ala nima giyardan bermiydi? Nima uchun Allah ta'ala özun dostlarini bu xalatka tashlab koyaydi, bashka-bashka deytirib? Yok, Allah ta'ala bu duniyani... 18:00 intihans navucunu yaratkan. Bazan insannı özden bola digan ayib sebeplik, biyo ki bu musa günahlar sebeplik, Allah Ta'ala insallarini özlerine, demek özü günahlari sebeplik, günahlarini pakini etdi. Ihtimalsin digi boli etkani bolis digi. Biyo ki bu musa insallarini sabirlarini sine etkani bolis digi. Biyo ki bu mese ularini, yani ham Allah Ta'ala derecelarini kuterisligi uchun, uchun ibratihini halatlarina ularini qop qoyganligi, yani... 18:28 ḥadistayam qeladi ki, insallarini icide eyn qatdiq sinadadi qallar paygambarlar boladi, undanki paygambarlargi yakim bugallar qatdiq sinadadi didi. Hama insan imanigi yarishi sinadadi didi. Xa shaq sifatida bosun, xa jamaa sifatida, xa ki ummat sifatida bosun. Ani u shandik, Allah da'alani bu ummatga, iki musulmallarga, mu'minlarga yardan belsidan his nasat osmaydi. Faqad gina, 18:58 insallarini, ozi, o shangi layitmisa boldi. Allah Ta'alanin buyikligi aldi da, hech bir nasi turanmaydi. Demek, sun chali buyik bogin zat, aytib otdik, duniya asmanin din yerini, muqtari nukhtadan ham kicig bolsa. Nukhtadan ham korunmaydi. O shang nukhta bogin haletdigi, planetilar dimiz, nuzizlar dimiz, bular yerdan tasavvur qibomi digon darazida, rakam etmi digon darazida katta bolsa. Yer suna qani kicini, un icidigi bogin insan qan chaydi? 19:28 Baytibik davlat boladimi, yoy kibomasa bir, hatta bir qita boladimi, dimi bolisdan qati inasar. Demek bu ciddiyam ciddiyam arzimeygan nasil bolad. Demek Allah ta'alan hech narsi manqilanmidi, agar Allah ta'ala bir isni haqlaydiyam bosa. Allah ta'ala bir isni agar haqlamiydiyam bosa, hech bir kimse, yoy ki hech bir taifa unasana ada itanmidi. Demek imam Tahavi, berinci boli bizlarini, yoy kibomasa shu, 19:58 etiqatini örgeneyibkan adamlarina qalbiga, Allah Ta'ala'ni tanishlikini saliyabdi. Allah Ta'ala qan deyib, yuq zat ikalligini, bizlargi Allah Ta'ala, bu kishi aytibik etmidi. Demek ki, bu narsa, bu uslub, Bayhamir sallallahu aleyhi wa sallamini, usli uzun davrlarida, xayaslar bosan, xakettalar bosan, bulargi örgitadigan, etiqatini sindiradigan, orlarida bu ciddiyan közge tashlangan halibdi. Masalan, Ibn Abbasni, 20:25 xadislarini ap göradigan busik Peyamberi Sallallahu alaihi wa sallamda orqasiya ingesib agan xaladlarida. Yoki bu, mese, Mu'azir Razi Allahi anhunni, Abuzarini Peyamberi Sallallahu alaihi wa sallamda ap kitiggan payitlarida busun. Yoki Peyamberi Sallallahu alaihi wa sallamda usha ayitilik islamini awvelgi payitlidigi bugan adamlarini chakarigan itqadlari busun. Allah ta'alani faqat yalqisi ikarligi, ushihtan insani chitlani shligi. Mene shun yaslarida hamasi, demek insani birin cib olib, Allahini tanishligi, ana Allahini qandi zat ikarligini tanigan nankigi. 20:54 u zat damandan keledigan narsani qabul qiliqlik, və u narsilargi boy suniqlik insani qun asarroq gecidi. Qaçani ki, onuza yubargan zatni insani tani digan busa, qandi zat ikalligini insani biladi digan busa. Mənə şu narsilar bilan imam Tahavi rahimahullah kitoblarini bahsh edi, demek bizlargi Allah ta'alaqini qandi zat ikalligi. 21:18 Allah Ta'ala torsda biz qande etqad qilişligimiz gereyikalligi, Allah Ta'alana biz qande tasawur qilişligimiz, quvatlarina qiladigan iclarina hamda Allah Ta'ala ge qande taslim qilişligimiz ge imam Tuhayi bizne shuna tayyarlak getiyabdi. Mana shun uchun, bu kishi bundan kingi bir kancha matillarda ham Allah Ta'ala haqidi yana aytib otadi, dimak ana usha arqalik biz Allah Ta'alani yanyam yakindan tadim borshiki harakat qilamiz. Shunun uchun, 21:48 Peygamber sallallahu alayhi wa sallam ayitu verkan hadislarda, Allah Ta'ala'ni qeynchiliyida tanigin, u sani qeynchiliyida tanigin adiydi. Diyo ki, kim Allah Ta'ala'ni qeynchili, yahsi bilaydi qan bulsa, Allah Ta'ala da qorquch raq bolaydi. Ani u qeynchilam, bu kishi, risalalarini awvalda Allah Ta'ala haqqa da qeyn raq bizlarga ma'lumat veri utgitaydi. Uzu aslida iman na ham, uzu aslida aqida na ham, asasi ing, da itkanda, fundament bugan orna, Allah Ta'ala ge iman keltir shigidi. 22:16 Qagen hamasi undan kelib shikhadi. Allah ta'ala yubargan zatlar, Allah ta'ala biradigan mukafatlar, Allah ta'aladan uzalashtiradigan, oki Allah ta'ala geyakilashtiradigan amallar, hamasi ushe Allah ta'ala gey iman keltislik, artidan oki Allah ta'ala gey itqat qilislik artdan kelib shikhadigan masallar boladir. 4. metinde imam tahavi rahimahullah dedilar ki, Allah dan baska ilah yok. Yani biz diman asi gey itqat qilislikimizi basita etib etdi. 22:49 Birinci, u kishi bizgi tanisdiribotikgan mavzusi Allah Ta'alanin tanisligi. Bende Allah Ta'alanin qandi tanisligi girek. Çünki insanda hayatı Allah Ta'alanin tanisligge bağlıq bolat. İnsan hayatını, ibadatını, yürüstürüşünü, hammasını Allah ki qandi ibadat gelisdirisligi qarab durub, üşünge mahsastirali. Qaysi bir insanı Allah ki boyan iman ishan ki, 23:18 yuqqari boladi qanbosa, kuxli boladi qanbosa, insani ibadati dayam, axilas kuxlik boladi. Qiliyakgan amallarda samara boladi. Xunindik insani qiliyakgan harakatlarini shariyatka bağlab qalistiki harakat qaladi. Sababi, Allah ta'alani yaqnidan tanigdi. Allah ta'alani yunahlarini kechir uchi ikalligini bilisdigi bilanbir galikta, azabı hamqat ikalligini insani boladi. 23:47 Anayushandan, insan hayatta, an qurqu bilan, umitni ortasta yashigan xalatta, demek, shu Allah ta'alaga esasan qande iman kirtisliyiga baliq bolarakan. Shundan, imam Tahavi rahmahullah, bir qan ce matinlarini, Allah ta'alagini, bizga tanitisligi uchun aytibotkanakan. Bulardan mana, birinci matinda aytibotkalligi, yani qisqara suratda aytibotki teman, 24:15 Allah Ta'ala yekkayu yalgızdır, uzatni şergi yok, bizgi tanıştırdi. Demek, Allah Ta'ala yekkayu yalgız, uzatni tingi yok, dedi. Bundan ki, Allah ki, heçbir nersi oxşami idi, dedi. Həm də, üçüncü mətimdisi Allah Ta'ala, biran nersi aciz qılam mi idi? Kemali, qudreti bu gəllik üçün, qudreti mükemmel bu gəllik üçün, həm mə nersi Allah Ta'ala qadir bu gəllik üçün. 24:40 Hech bir narsa Allah Ta'ala'na aciz qaldiralmaydi bizlarga, anislarib otta Allah Ta'ala'na. Ana indi turtinci matinda Tahaviyyur Rahmahullah itadilar ki, Allahdan özge ilah yok ded. Demik Allah Ta'ala yekke yuyalgiz ibadib qilnadigan jattir. Bu barada, ötken derslarimizda itib otulik, Allah Ta'ala'ni birligi, Allah Ta'ala'ni yeratu cikalligi, 25:09 qadir ikan ligini yegana ligida, hattanki mushriklar ham bu nasana itisharidi. Allah Ta'ala bizni yaraddi diyardi, Allah Ta'alan qudratini itiraf itisharidi. Likin, Allah Ta'alage qalinadigan ibadatlarda isa ular Allahke turli shiriklarini qalisharidi. Bazilar isa Allah Ta'alanu barabarida shiriktiradigan busa, 25:33 bèzlər isə Allah Ta'ala ge vasitə surətə də Allah Ta'ala ge bizini yeqillestirə də ulərdib durib, Allah Ta'ala biləmbir geliqtə qoşub başqa ilahlarga ibadat qilişərə də. Insaniyat xaləti, eksər-eksər xaliyyati mənə şun digidi. Rasullarına yubarilişlik səbəbiyyəm, mənə şu kelime əsasda bugə. Yəni Allah Ta'ala ibadatda yeqgey yalqız zat ikəlligini adamlarga uxtirishlik üçün, adamlarna şungi çakirishlik üçün, 26:02 birinketini yubarilişkendi. Şun üçün, Allah Ta'ala Qur'an-ı Kerimdeyime aytadi, biz qaysi bir peygamberini yubarigan busik, elbette unge, minden başka ilah yok, minge gini ibadat qilinlardib, vahiy qilib yubardib, aytib utadi. Demek, Allah Ta'alani ibadatdeyik gey yalgizlashlik, bun harse, peygamberlarni asasi inkette vazifasi bugan. Peygamberler yubariliştigdigi maksad han, 26:29 adamlarini Allah Ta'alanin özgegini ibarat qalishlikke buyurishlik bogi. Manasir jihaddan imam Takhavi rahimahullah bizlargi Allahtan bashka ibarat qalini digan zat yok ikenligini uxtirib, ayetib otiyabdilar. Demek insan qachari ki, Allah Ta'alanin özgegini ibarat qalini digan bu sabiyyette biz, ayetishimiz mümkün. Insan bashka xudalargi saginmi edib durib. 26:54 Lekin, bittayini, boshka shirk, makhfi shirki digan narsa bar. Bu, Allah bilan belgelikte, insan dunyavi narsalarini qoyisligi. Riya qilisligi. Dunyavi narta diganimizde, abro busun, martaba busun, yaki giladigan mal-mulk busun, boshka narsa busun, usha narsalarini istabdurib ibarat qilisligi. Bunda ham, insan Allah ta'ala uchun imas. Belki, gerchi katta shirk domagan taktirda ham, 27:24 qiçkina shirki imisan daxil bob qaladi qiçkina shirki isa barib-barib katta shirki alib barish digi bu ihtimali judeyam katta boladi. Makhdi bugan shirki oki bu masi usheb riyani apgore digan busik, yukhoja korsin, yukhoja esisin digan nasilani apgore digan busik bu judeyam ummet icizi tarqalgan amallardan soblanadi, yukhoalatlardan soblanadi. Gopchili adamlarin qanasis katta katta mablaqlar sariflidi sababi qimesik adamlar gapiraddi idi. 27:53 Belki bu musa adamlarga özun bir kösat qoyusliyib oladi. Hatta inki ibadatlarida ham shaytan baribit insanini tek qoymidi. Ibadat qimadib, haraket qiladi. Agar ungi kusi yitmasti gini biladi yan busa, sekin gida shu riyat domaniga insanini surislikki haraket qiladi. Insanda nimagi riyat domaniga, chunki insanda riya qilisligi amalini haba taxib qoyadi. Ushe amalini qancalik insani haraket qilib, mablak sariflamasin, kusi sariflamasin, vaxt sariflamasin, 28:22 bihuda, demek, xabata buq qeçliyiga sabad bolada. An yushandan ham buq qishir, Allahi da bizgi uxtarib etdiki, demek, Allah ta'alan tanisligimizda, Allah ta'alagi qilinadigan ibadatladda, Allahdan baska ilahiyog ikanligin insan itqad qalisligi. Elbette, insani ibadat qalisligi, bu qalban yaxshi qorisligi, Allahni yaxshi qorigandik, brovni yaxshi qorisligi. 28:50 Allahdan qurqan dik, brodan qurqishlik. Allahdan qurqan dik, brodan qurqishlik. Allahdan qurqan dik, brodan qurqishlik. Allahdan qurqan dik, brodan qurqishlik. Allahdan qurqan dik, brodan qurqishlik. Allahdan qurqan dik, brodan qurqishlik. Allahdan qurqan dik, brodan qurqishlik. 29:19 səbəb iməz bəlkə üşə nəsən asasiyy, bir ucay kimsə yoy ki, üşə asasiyy bugən, yəni zat qılb olan, üşə ayitaykan, ümit qilaykan, yuki qurqaykan, ta'ma qilaykan kimsəsinə. Mənə şu nəsələrdən dəmək, insan cüddeyəm ihtiyyat boliçtik qerek, riya, insannı xayati ge, cüddehəm yingillik bilankir qetib qalat. Shunu yucun, sahabalardaym, köblərə, hatta Umar r.a. huni, özlərə həm, 29:46 Xuzayfadan qöb zor ardi, payxambarsanda sirlanmeni munafqilardan sanama gemma, dip turib. Xuzayfayam ayit kallar, bitda siz geytaman yox digan. Bitda siz geytaman, sizda ulardan sanama gem. Lekin payxambar aslam qancha qancha odamni ushe munafqilardan sanab utgan. Yanan, undan ashe ayitishadiki yan alamlar, uhud cengige chqqipet shidi, musulmolla bilan bir gelikdab. 30:11 canga chibkan adamlardan, Abdullahu Nubayiye ergesib durib, üçyuzga yaqin adamı xaytib qitadi, yoxana qabilasi, yoxana taraftarlari, boshkalar bolib, boshkalar hamasi munafqub qitadidi. Demek, munafqub qitishligi insanini qiladigan amalini xuda uchun qimidigan bubqan isligi. Ibadatlarini yaliz Allah uchun qimidigan bubqan isligi. Manashir tamandan, demek, insan cidiyan qattik ihtiyat bolishigik gerek, funi uchun aytibotganimizdik. 30:40 Peygamberlarina asasi risalati, insallarini yalgiz Allah ta'alanin özge tsigimtirishliy boladigan busa, bu narsada fakat gini korinib durgan budlarga gini imas, belki insanki korinmiy digan, makhvi turadigan, boshka insani amallarini habata qiladigan, yuki shirke akirishke, sabab bu qoladigan, boshka amallar dinan peygamberlar didaham qattir qaytarishgan. Demek bu, tortunchi matiniga alaqadar bugan masalaydi. 31:08 Wala ilaha ghayruhribaytu utadi. Yani ilah diganda ma'budni shunmadi. Yaratu uche imas, rizq veru uche imas. Belki ilah, yani ibadat qilinadigan zat. Aytibottik, biz tawhidina qisimlarina aytibottikken paytimizda, tawhid-i rububiyyat, Allah ta'ala naqiladigan ishlarida, Allah niyagana laxlik bola digan busa, tawhid-i uluhiyyat isa, Allah gaqilinadigan ishlarida, fakat Allah chon qilislik. Harqan qingi ibadat turlarina, Allah chon qilislik bu, tawhid-i uluhiyyat edi. 31:38 Undan ki gen, mene 5-ci metinde gene, Allah Ta'alani bizgi tanishtirib, duam itadi ki, Allah Ta'ala qandeyzat ikanlige haqadan, imam tahavi ayitib utadilar, yani, Allah Ta'ala ibtidasiz qadindir. Bu, ibaran isletgen. Allah Ta'ala qadindir, lekin başlangıcı yuk. Qur'anini ibarasi bilen isa bu, huvel awwalu dib geledi. Yoki, bumisda hadisdiyem geledi, antal awwalu, falaysa qableke şey. Yani, 32:07 Sen, birinci bu genzat, sen sendan aldın buran narsabu bu genzat. Imam Tahavi isa, bunu mazmununu geltir genzat. Allah ta'ala qadim, lekin, baştanqıcı yok. Yeni, hud dövşe, mazmundigi, mazmunu birxil bu genzat, başka ibarani geltir bu genzat. Demek, Allah ta'ala, əvvəldən, əzəldən bu genzat. Insan bunu tasavvurigi geltiram meyt. Səbəbi, insan görü etgen həmə narsabar, u yengitden yerəlikgen narsabar. Yoğudu payda bu qald. 32:36 Məsələ ayetini ki, axırı təsavvur qılıb, təsavvur qılıb baradigan bulsa, axırı barib durib, faqat kini Allah Ta'ala'na özü bar digan nəhsiga insan kilidi. Bilikin, insanda təsavvurida, Allah özü qaytdan bul digan təsavvur kilidi barib. Bu, insanda xoq, özden çıqa digan saval bulsun, ya ki, şeytan ap kini digan saval bulsun. Xündə, demək, insan Allah Ta'ala'na özünü bergan xabariga, peyaməz sonunu bergan xabariga iman keltir digidib, dux digidib. Çünki, insanın aqnı u nəhsana təsavvur qılan buydu. 33:07 Demek, Allah Ta'ala azalden yekkeye yegane bugen zattir. Allahdan aldim, hiç kimse bomagen. Mene, Allah Ta'ala awvelgi nesiladan bolib qalemni yaratgan didi. Ungi yaz, dedi, meni yazaydi, qiyamat geci boli digan nesilani yaz, dedi, Allah Ta'ala, Allahin izni bilen, hamme nesilani qalem takdiratini yazadi. Bu nesil, yeru osmallarini yaratilisligiden elli kimin yil aldim boli. Allah Ta'ala insaniyatini, bütün takdirini, 33:35 yir osmallarini yaradchiliydan ellik min yil aldin, naqib qoygan dib gilad. Ushe payitda, Allah ta'alan arsi barada, arsi sunu ustu deyib dib gilad. Demek, arsi yaradiligandi, ushe qalamdan awal su bu gand, su niyarad gand. Undan aldinisa, Allah ta'ala alam niyarad gand. Undan aldinisi, Allah ta'ala anu ayti vittik, özü bu gand, undan aldinisa, hech burdansa bu ma gand. Fakat Allahinu özgine bu gandib, et batilad. 34:04 Demek, Allah Ta'ala əvvəldən bar bugən zat, əvvəldə yerəlgen iməz, payda bugən iməz, əvvəldən bugən zat ki, undan Allahtan aldımburan nəsi yoxudur. Bu tşünindik, Allah Ta'ala ahirgi boladigan zat ki, Allahdankin hiç nəsi bu meyiz. Demek, Allah Ta'alana əvvəli ham yox, kin ahirham, ihayizham yox iken. Mənə şun asan imam Tahavi, beşinci mətinde bizlərge taniştirib ötədi. 34:32 Bu kishi ibarana itkənliyi mazmunan kiltiradi, yani Allah Ta'ala qadimun bilabdi da, yani Allah Ta'ala ibtidasiz qadimlidir, və intxasiz, yani daimdir, daimun bilanti hadib kiltiradi. Nihayesi yok bugan, bardavam turuqi bugan zattib kiltir batadi. Yani bu tamandan biz oyliyimiz ki, haman arsa bizi gözümüzde tügey digan darsa, haman arsa tügey bita digan darsa, haman arsan acali bar, hatta inki, 35:01 Fariştələrinə həm acəli bar, dünyana həm acəli bar, həmmə biz görüktürgen nəsrələrinə özünə acəli müddəti bar. Ber gün gelib bu nəsrələr fana ge kitat. Hattanki yer asman başqa shəkil ge kirat. Allah Ta'ala qiyamət günüde həmmə canzatlar wafat etkenden kiyn, ölüp etkenden kiyn, xtab qalat. Limanil mulkul yevm dit. Yani, bugungi günde patşalik kimi kiyikendir. Ey yer patşalari dib xtab qalat. 35:32 Yiyir patshalik, patshalik hakiki, patshalik kimi ki iken didi? Hic kim jawab qamaydi? Cinki jawab qaladigan, öz canzaddi, zubamaydi. Allah ta'ala ondanki il, öz jawab qalab aytadi ki, Lillahi l-vahidi l-qahhar, hamman asan ustanih kumran bugan, yekki ya'laz Allah uchindibdir, Allah ta'ala aytadi. Demek, hamman asa, biz biladigan, qoradigan, hamman asanın nihayasi bar, hamman asa tugab bitadi, deyikir Allah ta'ala ozi gina, yalqis, barchayat qalad. 36:03 Cennet dozaxni abadiligi bar. Insan ahiratki utarakan abadiligi bar. Cennetki kirgan adam abadili yasaydi, dozaxda qaladigan adam abadili yasaydi. Cennet ham abadili bolaydi, bir gün gelib tiga pqamidi, dozax ham bir gün gelib uchi pqamidi, abadili bolaydi. Bu abadilik nisa? Ularga Allah Ta'ala bilad. Allah Ta'ala unasalanin abadili qilishligi bilan abadili bu qalad. Lekin Allah Ta'ala un ozi isa, ayitib utkanimizdik. Allah Ta'ala. 36:34 Awaldan mawjud bugan zat, azaldan bar, Allahdan aldan hechbir nasib omaygan, huwal awwalu wal aakhiru, Allah Ta'ala shundik aakhirgi bugan zat ki, undankin hech nasib omaygan. Yani Allah Ta'ala bard hayat qaladi. Allah Ta'ala demayk, yuk bolib gitmaydi. Bu, bishinchi matinge ta'allukni gidi, altinchi matin ham hud shundi yakin mazmunni belaydi. Eytib utadiki bu kishi, yana Allah Ta'alanı bizgi tanistirib, Allah Ta'ala fani imas. 37:04 Ötgenci imes. Biz eytemiz faniidib, dünyaya nisbeten nisbetemiz. Dünya fani dunya dimiz. Akhiret isa ebedi dimiz. Ebedilikni Allah Ta'ala beri geldigi için ebedi bolad. Dünyanın faniliği isa Allah Ta'ala onu muddetini koyu geldigi için fani bolad. Allah Ta'ala bu neseleni özüqgen, lekin Allah Ta'alani özgen nisbeten isa faniliği yoktur. Kullu man aleyha fan, yeryüzü digi, barlıq digi, hamman harisa ötgencidir. 37:35 insani ozyem, amallariyem, tapken, tutken, malmulki bosan, bashkasi bosan, hammasi otkynchi bo gannarsan, insani böladim urasan, duniyani otkynchiliygini. Ha, hot düşünyindik. Allah Ta'ala isa, demek, hicxana xangi fanilikke, yusmidi belki, Allah Ta'ala, al-hayyu, al-qayyum ismi bar. Allah Ta'alana berhayatlik sifati bar. Al-hay demek, Allah Ta'ala daim hayattir. 38:04 Al-qayyum, ham manasana başkaraq turubchirish. Shuu, qeb alimlardi suzu bilan, Allah Ta'ala'nin en büyük isimlerden deyib geldiriladi. Ismul azam deyib geldiriladi. Ismul azam, yani Allah Ta'ala'nin en büyük boygan isimlerikim, unaytif suriyediyan musan yicabat qalimladi. Bu barada, qays isimler ikenligi torsda alimlarni ixtilafi var, lekin qeb cilik alimlarni toqtigan, shuu Allah Ta'ala'nin al-hayy wal-qayyum ikenli isimdir. Shuu, 38:34 ayetal kursida ham ayni manashu ikali isim var. Ayetal kursi ham bizgi Allah Ta'alani tanishdirigalligi uchun, Allah Ta'ala qan dejat ikalligini bizgi bildirigalligi, Allah Ta'alani sifatlarini, ilmi cidiyem yuksay ikalligi, ham manasan Allah Ta'ala oysaklatdirigalligi, manashu nasilani ayet bayangigalligi uchun, toluq suratda Quran digi en uluq ayet dibaytibat. En uluq ayet dibaytilisigini sebebi ayetal kursi, basdan ahri gece, 39:03 Allah Ta'ala haqqa da bizlarga suzla bira. Demek, altinchi matinda buk shaytu bitkan onlari, Allah Ta'ala fani imaz, shunindik, khalaqan bol meyti. Allah Ta'ala, yani bir gün gelib tugab qamiyida, yoykib omsa, bazı itqadlarga binaan, xristiyallar da bosan, boshkalar da bosan, Isa a.s. tughulyan peytida, uladi tushuncasi bu isha, bilah, dib itvarkanla digam bosa, 39:32 U shibaytta, tashqarini bashqarib turucu kimse bomayani, yani zat bomayani. U shibuddad dimak, kainat boyki barlok bashqarudan xali xalatda qayani. Sababi, u shi ilah bir muddadga, yani isa a.s. qolib maqnad qomus, u shibaytta, goyanki bashqarosuz qayani, yani Allah ta'ala unakif khanilikki yustikmaydi. Devami boladi, Allah ta'ala bir lahzayan, bir muddadda dimak, 39:58 hattanki közyem ilin meydi, mudraq xan bas meydi, uxla meydi yan. Bu, Allah Ta'ala'nın uxla masligi, Allah Ta'ala'nın berkemalligi uçun, Allah Ta'ala'da bunaxangi nuxsan sifatlari bu meydi. Behaz sifatlar bar insanda bu nasilar mükemmallik bolad. Uxlaqlik insana uchun mükemmallik. Uyqinaqaçligi insana uchun kesallik bolad. Uxla masligi insana kesallik bolad. Allah Ta'ala uchun isa uxla masligi, bu Allah Ta'ala'nın mükemmalligi, çünki Allah Ta'ala'da o nasiga ihtiyac yurdi. 40:28 Insan cennetke barganda insandan uyki kitadi, koter iladi. Insan uykige ehtiyaciyen bomaydi. Çünki insan uxulegen muddetdeyem, öşence muddet cennet rahatdan qurq qaladi. Şunu için insanda uyku digenlerse bomaydi. Öşü uykini ornigeyem, insan cennetde rahat tatadi. Demek, bedde bu kişi, bundanki yinham kiltir botadi. Allah ta'alanı tanistirib. Bizlergi Allah ta'ala qandizat. 40:55 Biz Allah haqqada qandi itiqat qilişimiz qereyk. Bu qishi bazen aytivitikken orinda, u taife ge, yoki bu taife ge, baz alishkan taifelerge raddiye surati da, alahide alahide matin qilib geltir vətgitadi. Baziler, inşallah ta'lanı, baz nesilen inkar qi gelligi, sifatilerin inkar qi gelligi, yoki bazı xalatilerin inkar qi gelligi, yoki itiqat barista, baz nesilen notori itiqat qi gelligden, bu qishi alahide matin qilib, bazı taifelerge raddiye surati da ham geltir vətgitadi. 41:24 Bəzən isə, demək, umumi suratda musulman adam itqat qaliçtigi, kerek bugən itqat qaliçtigi toğru bolə digən narsilani bizlərgi bayankılı ötəri. Mənə şu, demək, altıda materini aytibüttik. Demək, bulardan birincisi Allah Ta'ala yekke yalgız ikenligi, şiriki yok ikenligi. İkincisi isə, Allah Ta'ala ge, heç bir narsı oxşam idi. Çünki biz görə digən narsilani, həməsi yaratilgan narsilar, 41:53 Çünki yana duçini biz görməgenmiz və dünyada görüşlik nasib qimeydi, ahiratda, cennatta körüləlendi. Xün diyekən, insan Allahtu ala ge, buram nesan okşaslikke haqqı yuk. Çünki Allahtu ala özünü görməgenli. Görməgenlikgen qatdan okşatalliydi insana. Diyoki, qan diyi tasavrqili? Məsələ, insan bir nesan tasavrqilişlik üçün, əlbətti onu görgen buluş girik, yoki, okşasini görüş girik. Bəzən, özünü görsəm bir nesan tasavrqilişi mümkün, yoki, okşasini görsəm tasavrqilişi mümkün. Məs 42:23 Şerdi körgen misansi, yodisi, şumişerdi körgen misansi, hədisi, kəkkəsi disi, demik oxşeşi bar yendi. Dikin, Allah Ta'ala oxşeşiyem yukdi. Şunu için insan, demik Allah Ta'ala'nın özüge, heç bir nesige Allah Ta'ala oxşemeydi. Nes fethi de, nes zatı da Allah Ta'ala bir an nesige oxşemeydi. An ondaki gün, üçüncü mətn disi, Allah Ta'ala xingi qudretliyi bu gen zat ki, bir an nersi Allah'ını azix meydi. Allah Ta'ala xemme nesige qadr bu gen zat. 42:50 Insan tasawuriga, Allah Ta'alanin aldin qansilik, byuk ikalligin insanin bir tasawur qiladigan busa, Allah Ta'ala yeri Osmanlar, hamasi Allah Ta'alanin bir qoligi tahlangan halidda, bolisdigi Osmanlarin hamasi itqawat Osmandiyimizin, yeram Allah Ta'alanin chengeldi, bolisdigi qiyamat kundusna, qangi byuk bugen sad, demek, hech birinasi Allah Ta'alanin aciz qilanmaydi. 43:13 4. mətn də, Allah Ta'ladan başqa ilah yox, Allah Ta'lanı fəqat özgəginə sığınlədi, özgəginə ibadat qınlədi, həmən həsə də, nə bu tike busun, nə itilik, riyab busun, nə başqa nəsələ busun, bu nəsələrdə insan xalib olisdik kerek. Şuniydik, Allah Ta'la awvelgi bu genzat Allahdan allim, heçbir nəsab oma gəl, Allah Ta'la ahiri boladi genzat, undan iyaqi heç nəsab ome idi. Uyem Allah Ta'lan talistirisliyi bodi, qud şiindik, ortadige müddet peciyendi. Awveli Allah Ta'la 43:43 Akhirda Allah Ta'ala qalarkan ortadi xalatda qilisa, ortadi xalatda Allah Ta'ala fani bomidi, shindik Allah Ta'ala havaq qob getmidi. Demek, bera xayatligi abadidir. Bashlanqish nukhtasdiyam, akhirda nukhtasdiyam, ortadigi bugan xalatlarindayam. 44:12 baz alnlar unga rakam koyib chikgan. Barinchi rakam, ikkinchi rakam, ikkinchi rakam, yani bu insanda chunishligi, acilad tuvalishligi, asar rabolishligi chan. Shu rakam koyishligi de, bazilar iki chishti gebti birbirgi yakim boyganda, bitti qilishib, bitti rakam koyigyan bursa, bazilar ikidegi nukhtalariye karabdirib, alahdi alahdi rakam koyigyanlaran bora kelin. Un chalik, bun arsa muhim imaz. Biz ushi bir kitabdan getirigyan bursa, ushi kitabda rakam boychi atik eti ugramiz. Bu, baski kitabda ikigyan rakamdan buras fat qilishi mumkun. 44:42 pekin bu narsani muammasi yuk. Demek bizda yittimsi matinkil tuxti ganidik bunda uk shaytadilar ki, wala yakunu illa ma yurid, yani Allah ta'alani xoqla gani narsasi gani boladi gani manana itibadgarlar bu kishi. Haqiqatan, Allah ta'ala hamma narsani yarad gandanki gani, hamma narsani igyasi bu gani banki gani, nama narsa boladi gani bosa, un zarfni mulki da, 45:09 albette u zatne iradesi bilen bolet. Allahne ruhsatsiz, Allahne xaxsh iradesiz, Allah Ta'alanin mulkide bran narsab olumeydi, deyib düşünemiz. Sebabi, qeytib öttik, insan, evki bütün mahlukat busun, Allah Ta'alanin mulkiden tashkardaymez. Hammesi Allah Ta'alanin mulkini ikiye dahil bolet. Ut düşünindik, insanlardina öshe, Allahni mulkide qiladigan narsalariyem, 45:39 Allah Ta'ala'nın xaxish iradestan tashqariga chikmigd. Allah ne mülkida? Allah xaxlamagan narsa bu migd? Elbette mene shunasana etxat qalistikimiz gerekir. Bu itte elbette berganci ayetlar giradi. Bu ayetlar ne ifada qiladigan narsasi Allah Ta'ala özene mülkida bosan xaxlamagan narsasini qiladi digan ayetlar bar. 46:08 يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ Allah Ta'ala ḥaqlagan nafsasını qiladdiq qiladdiq. Bazı ayetlarga muracaat qiladdi qiladdi qiladdi qiladdi qiladdi qiladdi qiladdi qiladdi qiladdi qiladdi qiladdi qiladdi qiladdi qiladdi qiladdi qiladdi qiladdi qiladdi qiladdi qiladdi qiladdi qiladdi qiladdi qiladdi qiladdi qiladdi qiladdi qiladdi qiladdi qiladdi qiladdi qiladdi qiladdi qiladdi qiladdi qiladdi qiladdi qiladdi qiladdi qiladdi qiladdi qiladdi qiladdi 46:37 günahlarin gizni, kechirishlikini xaxleydi. Likin, hawayi nafsigi beligin kimselar isi, yoldan aqib kechislikli, yini, boshkan arsani xaxlashadi, deyib, Allah Ta'ala itaydi. Gena ondan tashkari Allah Ta'ala itaydi ki, yuridu Allahi bikimin yusra, wala yuridu bikimin usr. Allah Ta'ala yengillikini xaxleydi silar bilan, qeyncilikini xaxlamaydi, deyib, geltir botan. Demek, mana bu, Allah Ta'alan xaxshiye qarasek, Allah Ta'ala bir tamandan, bir arsani xaxladi. Ikinci tamandan isi, 47:06 Allah Ta'ala'na haqsh irada iskizdi, suratda, baska insallar Allah Ta'ala'na kechirishligini haqlagan busayam, ular Allah Ta'ala'ga tabaqa maslitina, ya kib olosa, yoldan, izdan chikhgechigini haqladib durib, mana bu oranda demek iki xil bugan iradana bayhan qalib otiyabdi. Mana shuh, irada masalasi da, bazı firqalar, bazı taifalar adashqil diliyid. Bulardan birisi, shumutazililar, hamda ulardan boshqa qadariyalar. 47:35 Allah Ta'ala'na iradasini bit taqalib aldi da, ikkinci bugan iradasini isa rad edishtir. Ahli sunnah wal cemaat alimlari, bu ayetlardagi wa hadislardagi Allah Ta'ala'na iradasiga baglid, bugan orillarini oriyanib cikib, aicdiki Allah Ta'ala'na ikhil iradasi barakin. Berintisi irada gavniye digani, ikkincisi irada sharfiye digani xob. 48:01 irada kauniye digani, ya ki Allah Ta'alanin kauniye bugan iradasi nima digani, Allah Ta'alanin kauniye bugan iradasi, Allah Ta'ala kaunan, qadaran nima narsani xaxlagyan busa, aldin taqdirda nima narsani xaxlagyan busa, ushe narsa albatta sadir bulad. Masalan, bir insanini bir peytta tuğulis digini Allah Ta'ala xaxlagyan busa, insan ushe peytta tuğulad. Bir insanini Allah Ta'ala bir muddatta, 48:29 wafat etisilgini xaxligin busa hammamiz bilamiz, undan bir dakiqigin insallar kechisranmidi, albetti ushe muhlattu uzda, muddatta uzda u insanini cani shkazdi. Demek, bu narsi, Allah Ta'ala'ni iradasi utimli ikanligini, bran ta bir narsi Allah Ta'ala'ni xaxshige qarsi, hek bir narsi qilanmasligini bu yuttan ayni botamiz. Yeni, baska bir hadislar diyan keladiki, agar dili, 48:57 yeryüzü digib, budun hamme cemlenib durib, senge bir yamallikni irada qaladigan busa, ular Allah Ta'ala xaxlagan narsanigini senge biramlaydi. Allah'ni xaxistan başqa hizbir narsani biramlaydi. Xunindik fayda birmahcub oladigan busa, senge Allah Ta'ala nimani fayda qalisgini xaxlagan busa, gushan narsani biramlaydi, ondan artigini biramlaydi. Demek bu, Allah Ta'alani kaunan qadaran, 49:26 haqlagan narsasi, Allah Ta'ala bizni üstimizden, dəyə ki, bütün mahlukatlari üstten, Allah Ta'ala anzaldan, azaldan, haqlab qoygan narsasi boladi ki, bu narsa elbette sadr bomastan, hasil bomastan qalmasa kan. Bungi isa ayatlarda cüdeyam köp geladi ki, şunu için ayatimiz biz nima dimiz, ma yasha Allahu kana wa ma lam yasha lam yakun dimiz, Allah Ta'ala agad nimana haqlasa, bu narsa boladi, 49:56 nə mənə xaxləməsə, bu nərsə, bu mi dediyimiz? Biz şun dik etiqat qiləmiz. Hindi ikkinci, Allah Ta'alan iradesi bar ki, bu iradesi, Allah Ta'alanı, şar'an, şari'atda yaxş görgen, hamdə öşengi razı bogen, öşengi buyurgen, hükümləri yoki, buyurukları bulat, xaxşları bulat. Şunu için, Allah Ta'ala, ham mənə, musulman bol işgini haqliyut. Hattayn ki, fir'anyem, 50:24 musulman bolishligini xoqladda, shunuichun Musa a.s. dhe cunaddi, barib unge davat qigin didi. Ehtimal köyniyum shab qalar didi. Yaqib omasa, Allah ta'ala, hamma insallar yaqshlig qilishligini, ibadat qilishligini, yaqib omasa, cennaki qilishligini xoqliyit. Shunuichun, boshkalarda musulmalarga davat qilishligge buyuraddi. Davat qiniylar bularini didi. Bu isa Allah ta'ala, ular ham, yaqshi olgi qilishligi, islamli qabul qilishligi bogan, 50:54 xaxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx 51:24 xaxshi di beytimiz, çünki bu nərsə, Allah Ta'la'nın iradəsi bilən kilədi. Likin, bunu Allah Ta'la özü yexş görədi, anə şu aməldən razı bolədi, anə şu aməlmi isə Allah Ta'la aməlini qilişlikke buyurədi. Likin, qadaran bugən, Allah Ta'la'nın xaxshi iradəsi bar ki, bu nərsəni, Allah Ta'la'nın yexş görüşdigi həm, yaman görüşdigi həm, razı boliç digi, yu razı bomas digi, 51:53 halaqasi yoxdur. Demek, bidda ikidekidik, iradana iti vittik, kaunan bugan irada bizgi namalim buganlarsa. Sadr bugandan ki, unarsani bilamsi. Allah Ta'ala unan nima uchun xakla gelgi haqda bizlargi, biz sorasligimiz mumkul imas unarsani, shun-shun ayitadiki Allah Ta'ala qigan isidan soral midi? Belki, bandalar Allah Ta'ala sorayi, nima uchun falanchi girmeyli yesadi? Nima uchun falanchi giyuzil umur verdi? 52:23 Nimi uchun, ay teri, unu millati bundayk, unu millati bundayk, nimi uchun, buay qilibiyyaratdi, nimi uchun, kyan bogal qilibiyyaratdi, nimi uchun, saqlam qilibiyyaratdi, nimi uchun, kesal qilibiyyaratdi, nagiran qilibiyyaratdi, bu narsalar haqqida Allah ta'ala soramaydi. Bu narsalar Allah ta'ala kyan undan irada qigan, sunu uchun, bu narsada bandalar diyan soramaydi. Bandani, nimi uchun, yirmi ileshe galligi, yoyki bu masa, nagiran, saqlam bu galligi haqqidamaz, u haqqida sorabidi, nimi uchun, rangi aq, nimi uchun, rangi qara 52:53 Lekin, Allah Ta'ala, shara'an haqlagan nasilardan, yani shara'an buyurgan nasilardan insanlarini soraydi. Allah Ta'ala, biz bilmigimiz, bu nasilini sadir bobu yandan kim bilad? Masalan, Fir'aun kafir bolib otuk etdi, musulman bomadi. Shini için biz bilamizdakin ki, Allah Ta'ala, onu kaunan taqdir qilislikide, demek, onu kafir qilib, kafir bolisgini haqlagan. Lekin, inge peygamber yubardi, 53:21 uzun ixtiyar bilan kafir boldu u adam, yani hujjat uzun usta qayin boldu. Lekin Allah Ta'ala unu taqdir qilixte, kaunan yaratisiydi demek, bildik ki, u Fir'an musulman bo maslika. Lekin, masladan Abu Bakir da qoradi yandisik, u kishiyem o tuketdi. Lekin, nima boliboddu u kishi, musulman boliboddi. Allah Ta'ala u kishini kaunan musulman bolishlikini haqla geneket. Utkenden ki, bildik bu nasil. Shuni uchun, Abu Bakirin musulman bolishliki, 53:49 Allah Ta'ala'ni ham kevnii bugen, ham shar'i bugen iradasiga bina'an hayat kechiri budur. Fir'an'ni ulu kechiligi isa Allah Ta'ala'ni kevnii iradasiga muafbu, legin shar'im iradasiga muhalif bugen suratta hayat kechiri budur. Shar'im iradasiga muhalif digana, peygamber canadda, Allah'a yashgurgan nasidan düşünmeyi xoqliyiman qil dedi, uqumad. Buras cunalli bu olu ma? Demek Allah Ta'ala awwaldan mana hadislar digam gelidi. Allah Ta'ala maxluqatla niyarat kenden giyin. 54:18 bir tayfasın bir xalq üçün aldıdı, bu tamanga qoydu, bular dozaxı boliçtigini xaxladi, parvaqimi men kimi boliçtigiden dedi, edan bir xalq üçün alib jannati boliçtigini aittdi, parvaqimi men kimi boliçtigiden dedi. Demek, insan qaysi bir tamandaliqi, bu nasiladda Allah Ta'ala özü karnan irada qiyan narsilad. Lekin, shar'an bu gyan narsada, Allah Ta'ala hammege peygambarini yubaraci. Peygambar yubarlime qoygan adam busa, onu uzuru bolad. Riyamatda Allah Ta'ala ge uzurini koterad. Mazur tutulad. 54:48 Diyo ki, nagiran digan adam busa u mazur bolad. Allah Ta'ala'nın huzurda uzurini qabul konlad. Diyo ki, soğlan bolad digan busa, peyhambar gelib edgen busa, u insallarga ayni shuna sahqidi sorlad. Nima uchun peyhambarimga icabat qima dimad? Men uchun deyir edkene kensan, meni kafir bolusun mu xoqlibsan, deb insan itiraz bildirganibdan bu itirazga qarar midad. Nime ge? Sababi, awwala insan. 55:14 qadar qadar qadar qadar qadar qadar 55:43 Allah Ta'ala haxish iradesi baraygan ki, bu narsida insanini ustidan qilin ediyan hukumlari bar ki, bu narsida insan aciz, bu narsigik taslim bulmastan qamiyidi. Lekin insanin ixtiyarida bugan narsi, Allah Ta'ala haxish iradesi baraygan ki, yani insanin haxishigi alaqadar bugan, bu narsida insan irkin, Allahini dinini qabul qilislik, qimaslik, namuz okuslik, okumaslik, bir amalini badayiclik, itmaslik. 56:10 bu, insannin ixtiyardi gi, bogan narsi. Ayni manay shunay saxdi, Allah Ta'ala qiyamatda insandan soraydi. Biz u shaman adaytamizda kaynki, Allah Ta'alani mulkida, Allah Ta'ala xaxlagan narsi, albatda sadir boladi, dib iytiqat qiliyikkanimiz, bu, qaysi iradiga torgilarkin, kauni bogan iradiga torgilarkin. Allah Ta'ala xaxlagan narsi gini boladi, dib bu kish koygani da, kaunan Allah Ta'ala niman xaxlagan bulusi, u shan narsi sadir boladi. 56:39 Allah Ta'alanın mülküde Allah haqlamaygan, narsa bomaydi diganda, kavmini iradasına itib. Shat'i imaz. Çünki Shat'i de Allah hamada Müslüman bölüşünü haqlayabdi. Kimdir? Müslüman. Ayni Müslüman bu nartiyini haqlayabdi. Demek bu insanın ixtiyarı. Bu narsa haqqda itilməyabdi. Bu, irtinci mətinge ta'alluqribuygan məsəleydi. Yəndi səkkizinci mətin haqqda itib utamiz. Səkkizinci mətinde imam Tahavi itib utadilar. 57:09 wala tudrikuhul afham, yani, gimallar, xayallar, Allah Ta'ala ge berberi tammit. Shunindik, Allah Ta'alanin mahiyyatini, hakikatini, aqillar idrak qilammitib. Bu, aldin ham bir qatar, bungi ishara qilib otkanidik, Allah Ta'ala shundi bu gen zatki, u zatdi, xayal qilib ham, misal, tasawil qilammit. Sababi, bir narsana bilishlikdik, üç çixil yolu bar. Birisi, aynan özunu korishlik, 57:37 Bu, Allahke nisbetin hazir muhal bu gen nirsa. Ikintisi, onu okhshasini korisdik. Dimengi, ungi taqqasini adikin, ha, palan gokhshiddib turib. Bu ham, muhal bu gen nirsa, Allah tali gokhshigin buran nirsa yok. Insani o nirsani bilmeyri, korma genem. Uchintisi isa, onu qaldirigin asaratlari bilen, onu bilisdik, tanisdik. Bu nirsa, mumkum bu gen, tamamdir indi. Allah talani, chun cenasini yaradkalligiden, biz hakikatdan qadirzati ikaligini bilimiz. 58:07 Bu nasiralli fukhtiyar etkenligiden, Allah Ta'ala kimayet, ilim egeyisi ekenligini bilamiz. Demek, ana ushendik, Allah Ta'ala'ni mahlukatlarigi, agar nazar tasdeyizgan busik, Allah Ta'ala'ni qandi zat ekenligini bilamiz. Shinin uchun, imam Tabarani ruayetkigin hadislari da, baygamar sallallahu alaihi wa sallamni etkenliglari, Allah Ta'ala'ni nimetlari haqidi tefakkur kilinlari, lekin Allah Ta'ala'ni zat haqidi, 58:36 Tafakkur qilislik insani Allah ki shakil birislik ki alib barib qayadi. Allah danan tasvirlislik ki alib barib qayadi. Sunim kimi bu nasidan qaytariladi. Ayti otamiz ki, Allah ta'ala hekbir nasisda mahlukati okxime edib. Na bir sifatida bosan, na qiladiyan islarda bosan, Allah ta'ala mahlukatilani sifatlariga boran nasida okxime edib. Ayti boturda. Ozi insani tafakkur qilisligi, fikir qilisligi, qalbida surati 59:06 ornash qogen narsani haqqa da geyni tefakir qolalliydi. Qoz yox bu geyni narsani haqqa da tefakir qolanmaydi. Dimayi ki, insan, ayatirik, tefakir qola digan narsasi, yox, toluq, ushe narsani qorgen boladi, ushe haqqa da tefakir qoladi, yox ki, qorgen narsalardan cemlat durib tefakir qolishi mumki. Qorgen narsalardan digana, masana, ayatirik, insani kallasana, bitama hayvangi qoyib durib, boska-boska harfi narsalarini cemlat, tasawir qolishi mumki. Lekin, bulan hamasi, kichkine-kichkine boladilar, qorgen boladilar bol 59:36 Körməgen böle geyməz. Körməgen böleyi haqqda insan tasavvur qılamməyib. Hattayn ki, mənə cennet haqqda itib ötkən fəyti də, hadis-i külsi də kirədim, bəndələrim üçün, göz körməgen, qulaq istməgen, insanın hayali geyem keməgen nimetlərini qazirlab qoyyem məndi. Demek ki, cennetdeki bugan nimetlər, insanda hayaldan tashqara bugan nimetlərəm var. O çilindik insan, özünü ruxu haqqda tasavvur qılamməyib. Biz özümüzdə vurgi vürgəliriyan ruhumuz bar ki, 60:06 Bu haqda tasawur qilamimiz. Sababi, bu doğrusda malumatimizda mi yuk? Ozinayim qormagamiz. Shuni qun, Allah ta'alanin maqnuqatlarida biz tafakir qilammasa qemmiz, Allah ta'alanin zatida ittaqashan tafakir qilamimiz. Shuni qun, Allah ta'alan, yani ozilar, doğrilar digan tafakir qililar digan, tafakir qimi islami digan. 60:27 Qadam insan oza haqqa daya mu'ilani shligi, Allah Ta'ala'nin qancili, qudratli zati kandigini biladi. Bazan Allah Ta'ala yaradikani kitkina gini badi narisa dagi, bugan Allah'nin mu'ijjasini korib insanda hayali lal qaladi. Kitkina gini bugan Allah Ta'ala yaradikani narisani mu'ijja digidi. Yoq insandadan azasi dagi bugan mu'ijja haqqa dagi. Qoz bosan, qulaqni istisligi bosan, shundan insanda aqli lal qaladi. Kitkina gini bitda yaradigani narisa haqqa dagi. Biz Allah Ta'ala'na anayushandik, dun yaradikani mahlukatlari ge qarab. 60:57 Shunin chun Allah Ta'ala bizge rububiyyatgi ishara qili baytad. Yani, Allah Ta'alani ushiyar etgin nasilariga qara misilar mi? Ya Allah Ta'alani mulkiye qara misilar mi? Tafakir qimisilar mi? Bu nasilarda hamasi, bizne Allah Ta'alani yalqis özge ibadat qilislikke undirigin nasilar. Ano shindin kin, Allah Ta'ala rububiyyat haqidi gebi urutkinin kin, Allah Ta'alani özge ibadat qilislik, Allah Ta'alani yalqis özge siganislik haqidi ayetler getad. Allah Ta'ala, 61:25 xarqana qangi insan xayalqala digan busiyan, Allah Ta'ala'na ta'iyyi itiboranmayad. Allah Ta'ala'na azaliliyiga itiboranmayandik, qandi zat ikaliliginim insan tasawirqulanmaydi. Undankigin, la tudrikuhul abisardib gelad. Allah Ta'ala jüdeyam ulkan bugan zatligiden, cennati goryan paytidaham, Allah Ta'ala'nan toluq suratda insan sığdırammaydi uzgi. Shuna qangi demek Allah Ta'ala jüdeyam jüdeyam biyik zatdi. 61:55 An ondankiyin qaytibirdiki, wala yushbihul anam, toqqizinci mətndə, Allah Ta'la mahlukatlarga uxshamiyyida, dipkildiribird. Demek ikkinci mətndə Allah Ta'la'nin tingi yok digan halatda qishuniriyyan busik, bu ahri toqqizinci okigan yugingi mətnimizda, Allah Ta'la'nin mahlukatlarna brantasiga uxshamiyyida. Çünki u zat yerelməgəndə, yaratuchi bugan zat. Yaratuchi, utulli başka birnarsa, yaratilgəllər. 62:25 bu türliye bir başqa nasi. Allah Ta'ala mene biz sifatlarinin ancasini aytiboddik. Allah Ta'alani yaratisligi, başkari turisligi, butun mulk hamma yuk Allah Ta'alani ikanligi suna solanini aytiboddik. Demek Allah Ta'alani qandi büyük zat ikanligi doğursa bizda tasavvur payda bod. Allah Ta'alani qandi qudrati zat ikanligi, hamma narsani fukuta bilgalligi, hikmati suna qa Allah Ta'alani bizlarda. 62:55 sifatlara haqqada ma'lumat tasawurimizga keldi. O, bran ta bir mahlukatta shun dinasa bolishligi muqqimmi? Uz aslida, mahlukatlanda hamas fanaga yusuta digan bosa. Hammasi yogup kita digan bosa. Hammasi da nuxsallilik bosa. Çünki ularda mükemmellik yok, xis qaysi bir mahlukatta. Ano shendik Allah ta'ala ge, hech bir narsasida bran ta uxshashlik yok. Allah ta'ala qala digan isi bosan. 63:22 Kör ishligi busun, mənə insan, yoy ki, bütün başkabar kaysi bur busa məxluqatdat körim. Mənə insana mükemmel məxluqatladdan bites. Körgəndə, fıqat aldını körət, arxani köranm meydi. Yan, ətrafdi köranm meydi. Eşitkəndə həm o tüsündik. Iktadamda gəprəgəndə, pərdaniga eşitanm meydi. Yoy ki, bəzi məxluqatladda avaz çıxir ekkənligin eşitanm meydi. Bəzi məxluqatladda gəprəd, dekin, insana avazini eşitmeydi. Çünki onu lehçasda seykirmiy 63:49 çumallarda gebreşci var, boşka mahlukatlarda gebreşci var, bu insana unasalarda ilgavalanmıydı. Ya ki, bu mesele teli, şu qanemizde yan kanca-kanca tolkullar yuradi, radyodu, yeqsis radyo aladi, deki insanda kulaqa alanmıydı. Internetde yeqsaylar, internet tolkun tartadi, insana unasalarda ölmüydü, sezmüydü yan. Insana mükemmel mahlukatlarla mitastif sabri ediyan bu sez. Demek, Allah ta'ala da, branta mahlukati okşamiydi, sebebi, Allah ta'ala ham manik uradi. 64:19 bir peyt tözlük üret. İnsan busun, mehluqat busun, baska mehluqat busun, yerin asda busun, ustda busun, havada busun, qarangolik busun, yaragolik busun, bularini hammasini Allah taala bir peyt tözlük üret. Hammasini, awasini istersin. Milyardlar insallar Allahe dua qısin hammasini tili bilen, hammasini khacetini bilen. Ne feqat insallar, belki hayvarlar diyan. Hammasini, demayk, awazu Allah taalayim var. Bu insand tasavvur komedyon derece deyindi. Yani, insanda aqli, 64:50 qamidigan dərəcədə bu, Allah Ta'ala yudiyyəm düyyklik sifətlərgə ege. Qan deqilib endi uzat, mahlukatlargə uxşəgəm dursa. Aytibətlik uxşəslik namda bölüşü mümkün. Huya dərəcədə bölüşügi mümkün. Məsəl, insandı beləsligi bar. Allahın beləsligi bar, ləkin Allahın beləsligi özgiyyə rəşə. Insannikisi özgiyyə rəşə. Körüşlik insanniyyəm sifəti də bar. Insanniki özgiyyə rəşə, Allahniki özgiyyə rəşə. 65:17 Hattanki maxluqatlarini oziyan, qorishligi hadxan. Burgutliki qorishligi bilan, insanniki qorishligi barxalaymaz. Kechastiki qoradigan hayvan bilan, insanniki qorishligi barxalaymaz. Cinki insan kechastiki qoranmaydi, baz maxluqatlar kechastiki qoraydi. Qunduziki qoranmaydigan maxluqatlar bar, kechastiki qoraydi. Demek maxluqatlar birdan farqalar iken, sifatlari da, albette xalq isa maxluqlardin yaradkallardan keskin farqiladi. 65:45 Mənə shu tomandan Allah Ta'ala ranta bir mahlukka oxh shami edib, ranta bir yadirkaniga oxh shami edib, buk shami edibdi. Bu narsana mənə eynet edib izgi. Allah Ta'alana wa ma qadarullaha haqq qadir edib Allah Ta'ala edib. Allah Ta'alana haqiqi suratda bular qadirlamad didi. Qadirlamad bilmadi, qan qali buyuq surat ikalligini bular bilmadi. Allah Ta'alana judi yengil sanasdi. Allah Ta'alana bun qali qudrati barzat ikalligini, ham manasana bilib xabardar boqdurisligini... 66:13 Ular tasawur qima digi, bilmidi u nasilan, bilib itibariga oma digi. Demek bizgi bunci sifatlarina iteyk kirligi biz özimizde shu Allah ta'alani kuza tutturi kirligini. Allah ta'ala bizi ustimizden, demek hamimizde, ham halatlarimizden xabardar tutturi kirligini. Insan tasawur qalishi kirek, shu nasi insani bilislik kirek. Bu izi insani hayati ge cembertis baliq gogin narsadir. Taqvayim iz ayni mene shu nasi, demek insani nini Allah ta'ala kuza tutturibdi digisligi. 66:40 Allah Ta'ala'na kim qanchalik yaxs tanisa, Allah Ta'ala'dan qorkishligi ham shunchalik boladi. Sinun için Peyamberi Asram etkirlar, mir arlarinizda Allah'ını enkob bolu ucusu man, hamda Allah Ta'ala'dan enkob qorku ucu mandi gani. An oysandik demek, insan Allah Ta'ala'na qanchalik yaxsi bolarakan, Allah Ta'ala'dan umudu ham shunchalik kuchayadi, Allah Ta'ala'dan qorkishli ham shunchalik kuchayadi, Allah Ta'ala'gi baliqligi ham shunchalik kuchayadi. 67:11 bizne Allah Ta'ala'na qan chalik tanisligimizge baqliqike. Demek, toqqista aytibotikan matan na hamasi da Allah Ta'ala'na qan dey zat ikalligini tanitibotiyabdi. Hamda biz Allah Ta'ala'ga qan dey etqat qalishimiz gerek bu baralarda, bu kishi bizge uşa ahli sunnani, awaldige sahaba tabiillar bosan, bulardan ki ingilabnan qan dey toqri etqat qigalligini bayankalib qisqa qisqa. 67:37 satirlarda bizlarga eytib ötyabdi. Biz isi bu nasilini örgani sharqalik, haqikatdan Allah Ta'ala'ni haqidi toğri eytiqat qilişlikke örganiyatmiz. Çünki insani amallari eytib öttik, Allah Ta'ala'gi qandi eytiqat qilişliyige bağalik bolat. Allah Ta'ala günahlarimizi maqsad qisim, Allah Ta'ala'ni yeniyem yaqindan tanisliyidi, Allah Ta'ala'nin qorkusliyini, Allah Ta'ala'ni... 68:02 Da'a intur gyaldi gini, ya'bi mazu sakla, shinni Allaha ta'ala hambala dunga miyat sarksa, hata'o kemchindan zi Allaha ta'ala ma'afirat qisna. Dushu etkisi bulat, insha'Allah xo gyanin ertiki davam ettiramaz. Subhanaka Allahumma wa bihamdika nashshadu wa la ilaha illa anta nasafirika na tubilek. Allahumman fa'al nabimu a'aldamtana wa a'alimna man yanfa'una wa zidna ilma.