♪ Playing in the audio bar belowLectures & Remindersصوتİmanın Zaafiyetiadmin·1 view·5 months agoSource: IslamHouse.com#Audio#IslamHouseالنص الكاملbeta▸نص مُفرَّغ آليًا وقد يحتوي على أخطاء، فارجع إلى التسجيل للتحقق من الألفاظ.0:02Bismillahirrahmanirrahim. Allah'a hamd dilerim. Ondan yardım ve mağfiret dileriz. Nefislerimizin şerrinden ona sığınırız. Allah kime hidayet ederse onu saptıracak yoktur. Kimi de saptırmışsa ona hidayet verici yoktur. Sözlerin en güzeli Allah'ın kelamı. Yolların en güzeli ise Muhammed sallallahu aleyhi ve sellem Efendimizin yoludur.0:50Dinde sonradan icat edilen her şey bidat, her bidat dalalet, her dalalet de ateşlidir. Allah hepimizi mağfiret etsin, razı olacağı amelleri işlemeyi hepimize nasip etsin. Dünyanın şu kısa, çabuk geçen zamanında bir an olsun nefsimize bizleri bırakmasın. Allah'a, dinine, insanlara1:27vefalı olanlardan eylesin. Nankör, şımarık, nefsine düşkün olmaktan bizleri beni buyursun. Kardeşlerim, hep iman anlatılır, amel anlatılır, erkeğin şu, kadının örtüsü şu ve imanın emareleri de şunlar deriz. Bugün inşallah müslümanların arasında iman zafiyeti olduğu,2:05ve öyle bir yayılmaya başlamış ki her tarafı sarmış. İnşallah imanın zafiyeti ve bunun belirtileri üzerinde bir sohbet edelim. Kardeşlerim pek çok insan kalbinin katılığından şikayet eder. Ben kalbimin katılaştığını hissediyorum. Sanki imanım yok olmuş gibi. Kur'an okurken hiç etkilenmiyorum. Günaha kolaylıkla düşebiliyorum. Namaz kılıyorum ama2:40hiçbir tat almıyorum diye birçok insanın bu şekilde sözleri vardır veya aklına gelen düşünceleri vardır. Bunlar nelerdir? Neden böyle olmuşuz? Neden birilerini gördüğümüzde din aklımıza gelir? Yalnız başımıza kaldığımızda din aklımıza gelmez. Dinin emir ve nehileri gelmez. Neden birilerinde bir münker gördüğümüzde hemen atlarız da3:12Kendi neslimizde, kendi hal ve hareketlerimizde, yaptığımız işlerde böyle bir şey gördüğümüzde kendimizi o işten alıkoymayız. Allah hepimize mağfiret etsin. Kardeşlerim imanın zafiyeti her türlü hal ve hareketlerde meydana çıkar. Allah bunu yakalayanlardan eylesin. Hakikaten halk meselesi çok hassas bir konudur.3:41Bu yüzden dikkat ederseniz imanın tarifinde, tevhidin tarifinde, akidenin tarifinde hep kalp ele alınır. Kalbin tasdik etmediği hiçbir amel, hiçbir söz ne yapmaz kabul görmez. Hatta bir münafığın tarifini dahi yaparken ne diyoruz? Kalbi tasdik etmediği halde diliyle ikrar eden, azalarıyla gösteren diyoruz değil mi? Kardeşlerim kalp çok çabuk değişikliğe uğradığı için,4:14kalp diye isimlendirilmiş. Onun için Rab Aleyhisselatü Vesselam Efendimiz kalp değişkenliği sebebiyle böyle aldığı için bakın ne diyor. Kalp diyor ağaca atılmış bir tüy gibidir. Rüzgar onu ne tarafa çevirirse o tarafa döner diyor. Yani kalp çok keskin dönüşümler yapıyor kardeşlerim. Bunun için Aleyhisselatü Vesselam insanoğlunun kalbi4:48Eğer üzerinde melek ve şeytanlar arasında cereyan eden mücadele kızışmış ise kaderden bile daha hızlı bir dönüşüm yapardır. Ve Allah Resulü Aleyhisselatü Vesselam yine bir sözünde Ademoğullarının kalpleri diyor Allah'ın iki parmağı arasında tek bir kalp gibidir. Onu dilediği yöne çevirir diyor. Ve arkasından şöyle dua ediyor ki biz de inşallah her zaman bu duaya devam edelim.5:20Ey kalpleri diyor yönlendiren Rabbim, kalbimizi sana itaata yönlendir. Amin Ya Rabbi. Kardeşlerim, kalbin dönmesine sebep birçok işaretler vardır. Ki bu da imanın zayıflığına işarettir. Bunun sebepleri vardır ve dinde de muhakkak tedaviye muhtaç halleri vardır. Bunlara hakikaten dikkat etmek gerekir. İman zayıflığı hastalığın en delilsini,5:57En çok göstergesi olan hallerdendir ki, insan bu halde iman zayıfladığı zaman, günah işlemeye, haram kılınmış şeylere iştiyak duyar. Allah'a karşı isyan içinde olanların bir kısmı tek bir günahı sürekli işlerken, düşlün bir sigara içeni, her gün sakalını keseni, tesettürüne dikkat etmeyeni, müslümanların içine giderken başka, başkalarının içine giderken başka olmayı,6:29Bunlar hep imanın zayıflığından meydana gelir. İnsan çokça günah işlemeye başladığı zaman artık o günahı benimser. Alışkanlık haline gelir. Bir huy olur. Daha sonra giderek günaha alışır. Artık bu günahı işlemek kötü görülmemeye başlar ki en tehlikeli durumlardan birisi budur. Kardeşlerim bu durumda bakın Allah Resulü diyor ki aleyhisselatü vesselam7:00açıklayıcılar hariç ümmetimin tamamı affedilecek. Açıklayıcılar nedir? diye sorulduğunda Allah'ın gecekleyin örttüğü günahlarını gündüz başkalarına anlatanlardır. Allah gece onun günahını örter o ise gündüz Allah'ın örtüsünü açıp günahını gösterir diyor. Allah günahın gizlisinden de açığından da uzak olanlardan eğilirsin bizleri. Kalbin katılaştığını ve7:34haşinleştiğini hisseden birisi çok dikkat etmesi gerekir. Öyle ki insan kalbinin katı bir taşa dönüp hiçbir güzelliği ortada olmadığı, hiçbir şeyden etkilenmediğini hissederse burada çok dikkat etmesi gerekir. Düşünün Allah S.A.V. hadis suresinde diyor ki bizleri uyarıyor. O müminlerin diyor kalplerinin titreme vakti gelmedi mi diyor. Bakın ayeti burada bırakmayıp devam ediyor.8:09Kendisi açıklıyor Rabb'imin. Sakın ola ki diyor, o Yahudiler, Hristiyanlar gibi kitaplarını arkaya atıp da kalpleri taş gibi olanlar gibi olmayın diyor. Demek ki kardeşlerim inandıktan sonra, emir ve nehilere muhatap olduktan sonra Allah'ın Azze ve Celle'nin indirmiş olduğu bu emir ve nehileri arkaya atmak ne demek bu? Günahları bir bir8:39Gizli araçlar işlemeye başlayıp alışkanlık haline getirme kalbi öldürür. Her gün kapınıza, camınıza, duvarınıza beyaz olan bir yere ufacık kurşun kalemle bir siyah nokta koyduğunuzu düşünün. Bir ay sonra bakın oraya bakamazsınız. Bir sene sonra hiç bakamazsınız. İki sene sonra işte aynen günahlar da böyledir. İşlediğiniz her günah için bir tane nokta koyun ve sonra gelin o duvara bir bakın.9:09İşte kalplerin katılaşması, Allah'tan gelen emirlere duyarsız olması ve arkaya atması insanın kalbini kaskatı yapıyor. Ama Allah'a Hazretlerine o kalplerin titreme vakti gelmedi mi? Allah geldi diyenlerden eylesin. Evet. Rehalat bakın ayet-i kerimede. Ne var ki diyor bunlardan sonra yine kalpleriniz katılaştı.9:40Kalpleriniz taş gibi yahut daha da katıdır. Çünkü taşlardan öylesi var ki, içlerinden ırmaklar kaynar. Öyle de var ki, çaklar da ondan su fışkırır. Taşlardan bir kısmı da Allah korkusuyla yukarıdan aşağı yuvarlanır. Allah, yapmakta olduklarınızdan gafil değildir, diyor. Bakara yetmiştir. Bakın, taşlar gibi örnek veriyor ama,10:10O taş dediğimiz maddeler bile Allah korkusundan ne yapıyor? Yıkılıyor, su kuşkuruyor. Allah bizleri hakkıyla, ihlasla, korkuyla, huşuyla boyun eğenlerden eylesin. Kardeşlerim, kalbi katılaşmış kişi ne ölümü hatırlar ne de ölüleri görmek kendisine ihtiyacı. Belki de bizzat cenazeyi taşır ve mezara toprak atar ama10:40mezarlar arasında gezerken sanki taşlar arasında geziyormuş gibi kendini hisseder. İşte yaşayan ölü budur. Düşünün Allah Resulü Aleyhisselatü Vesselam ölümü çokça zikredin, ağızların tadını keser derken günahı aşikare işleyen bir insanın kalbi o kadar ölür ki, o kadar duyarsız olur ki bir cenaze taşısa dahi hiçbir etkilenmez, hiçbir his ne yapmaz.11:15Allah kendisine dönen ve ahireti hatırlayan, hesabı bilen zannı kullardan eyletilir. Her ne halde olursa kılalım. Kardeşlerim iman zafiyetinin belirtilerinden en önemlilerinden birisi de ibadetleri tam anlamıyla yerine getirmemelidir. Mesela namaz kılarken, Kur'an okurken, dua ederken zihnin dağılmasını düşünün.11:51Bu zikirlerin anlamını tefekkür etmeden yapmayı bir ele alın. Halbuki bunlar düzenli olarak hatta bıkkınlık verecek derecede bu duaları okumamaktır. Huşu içinde namaz kılma, huşu içinde dua etme vardır dinde. Düşünün Allah Resulü Aleyhisselatü Vesselam'ın sırtça zikrettiğimiz hadis-i şeriflerden bir tanesi. Muaz'ı Yemen'e gönderirken ona bazı tavsiyelerde bulunuyor.12:24Ve en sonunda ne diyor? Sakın mazlumun ahını alma. Çünkü onunla Allah arasında perde yoktur diyor. İbn-i Ömer'den gelen bir rivayete baktığımızda kardeşlerim, kafir dahi olsa diyor. Şimdi hiç bu hadisin üzerinde düşündük mü? Kafir dahi olsa bir mazlumun duasından yani bed duasından ne yapacaksın? Sakınacaksın. Neden? Düşünün belaya uğramış birisi.12:59Kendi imkanlarıyla bu beladan kurtulamayacağını biliyor. Ne yapıyor kardeşlerim? Hiç düşündünüz mü bu adetini? Artık Allah'tan gayrı ondan bu belayı kimsenin kaldıramayacağını ne yapmış hükmetmiş. Kalbiyle, diliyle, bütün uğurlarıyla ona yöneliyor, ah çekiyor. İşte bu yüzden mazlumun ahından sakının diyor. İşte bizim bütün ibadetlerimiz böyle olmalı. Namazımız da böyle olmalı ki Allah indinde kabul olsun.13:32Dua ederken kalbimiz, dilimiz ve azalarımız o duaya iştirak etmeli ki kabul görsün. Eğer bu şekilde değilse, yaptığımız ibadetlerden gafilsek o zaman bir de imanda zafiyetler var, göçüklükler var. Bunu güzelce bir kontrol etmek gerekir. Çünkü Allah Resulü Aleyhisselatü Vesselam bir sözünde diyor ki, gafil bir kalbine yapılan duayı Allah kabul etmez diyor.14:04Bunu herimizin kitabı, duada bulabilirsiniz. Allah huşulu, huzurlu bir kalp nasip etsin hepimize. Kardeşlerim yine kişinin imanın zafiyetinin en önemli belirtilerinden birisi Allah'a itaat ve ibadetler konusunda ihmalkar davranmadır. Böylesi kimseler zaman zaman ibadet ettiklerinde Allah'a ibadet ettiklerinin şuurunda olmayıp14:39Ruhsuz hareketler yaparlar. Halbuki bakın Rabbimiz Subhanehu ve Teala'nın kitabında şüphesiz münafıklar Allah'a oyun etmeye kalkışırlar. Halbuki Allah onların oyunlarını başına çevirmektedir. Onlar namaza kalktıklarında üşenerek kalkarlar. İnsanlara gösteriş yaparlar. Allah'ı da tek az hatıra getirirler diyor. Hatırladık değil mi bu ayetleri? Nisa 141-14215:12Bunlar namazdaki nifak hareketlerini gösteriyor. İyilik ve ibadete mahsus zamanların geçmesine üzülmeme, bunlara özen göstermeme de örnek olarak gösterilebilir. Allah'ın bizden istediği her şeyi biz yapmaya muktedir insanlarız kardeşlerim. Yeter ki bunları yapmaya bizler de azim olsun. Düşünün bir insanın gücü yettiği halde bir hac ibadetini geciktirmesi,15:49onun başına ne kadar büyük bela musibet getiriyor değil mi? Ama gücü yetip, yol emniyeti de olduğunda hacca giden bir insan, anasından doğduğu gibi tertemiz olduğunu söylüyor Allah Resulü Aleyhisselatü Vesselam. Bütün günahlarından arınıyor. Ama bu ibadete gücü yettiği halde yapmayan bir insanın akıbetinin ne olduğunu okudunuz mu? Hayahı dörmüş.16:21masrağını hiç fark etmez. Allah ibadetleri ve mükafatlarını hakkıyla bilenlerden eylesin bizlere. Allah'a itaat ya da ihmalkarlık insana birçok bela ve musibeti getirir kardeşlerim. Ama yerine getirme ise aynen düşünün bir namazın misalini düşünün. Evin önünden akan bir ırmağa giren bir insan nasıl tertemiz oluyorsa namazda insanı16:57O şekilde ne yapıyor? Tertemiz kılıyor. Ama o nehre düzgün girip yıkanmayan insanda şirler hala devam ediyorsa ve Allah Azze ve Celle'nin vay o namaz kılanların haline diyorsa bu duruma düşmekten Allah bizleri belirliyorsa. Kardeşlerim Allah imanımızı artırsın. İmanı artıracak amelleri işlemeyi bizlere nasip etsin.17:31Kardeşlerim kişinin ruhaniyeti çok önemlidir. İmanlı olan insanın sıkkın canlı durulması, mizacının değişmesi, kendi üzerinde bir ağırlık hissetmesi, en küçük bir şeyde öfkelenme duyması, sıkıntıya girmesi, çevresindeki insanların davranışlarından sıkılması, bunların hepsi imanın zafiyetinin bir göstergesidir. Bunları hisseden bir müminin,18:04Kendini kontrol edip düzeltmesi gerekir. Çünkü Allah Resulü Aleyhisselatü Vesselam bir müminin bir mümine göstermiş olduğu bir güler yüz dahi ne diyor? Kulluktan ve sadakadan diyor. İman, sabretme ve müsamaha göstermektir kardeşlerim. Mümin ise ülfet eden, ülfet edilendir. Ülfet etmeyen ve kendisine ülfet edilemeyen adam da hayır yoktur demiştir Aleyhisselatü Vesselam.18:37Allah bizi hayırlardan eylesin. Bunların hepsi, hepsi önemli meselelerdendir. Allah Resulü Aleyhisselatü Vesselam bir sözünde bakın ne diyor, öyle bir zaman gelecek ki diyor, yanında altından, dinardan bir şey olmayan, dünyadan diyor zevk almayacak diyor. Şimdi düşünün, bu haller bizde var mı? Biz Allah Resulü Aleyhisselatü Vesselam'ın namaz kıldıktan sonra,19:15Hemen safların arasından evine gitmesi ve evdeki 3-4 altının namazda kendisini meşgul ettiğini söyleyip onları infak etmesini düşünün. Düşünün Haşr 9. ayetin muzul sebebini. Adam geliyor, bittim öldüm diyor. Ne oldu ki diyor, açlıktan öldüm diyor. Allah Resulü Aleyhisselatü Vesselam Enes'i önce eşlerinin yanına gönderiyor. Enes geliyor hiçbirinin yanında bir kuru ekmek dahi bulamıyor.19:49Düşünün Allah Resulü Aleyhisselatü Vesselam'ın vefatından sonra Ayşe annemiz bizim diyor bir küçük bir dağarcığımız vardı. Acıktığımızda ondan arpa alır, taşla övütür, un yapar, ekmek yapar, yerdik diyor. Bir gün şunu bir tartalım dedik, ondan dolduk diyor. Allah Resulü'nün evinde diyor aylarca sıcak bir çorba pişmez biter. Allah din kardeşini kendine aziz tutan,20:22zannı kullardan eğlensin. Dünyadaki bütün Müslümanların haliyle hallenmeyi bizlere nasip etsin. Nefsini, hevasını düşünüp onun peşinde gidenlerden bizleri eğlenmesin. Kardeşlerim hayat ahiret hayatıdır. Ahiret hayatını özleyen, düşünen insan bütün umumen bütün Müslümanlarla meseleyi düşünme mecburiyetindedir. Sadece kendi nefsine20:51kendi eşine, kendi çocuğuna ve kendi yaşantısına özen verip ben İslam'dayım, ben sanlı bir Müslümanım diyen bir insan sadece kendini aldatır, nereye gittiğinin de farkına varmaz. Allah farkına varanlardan eylesin. Kardeşlerim, imanımızın zafiyete uğradığını anlamak istiyorsak okumuş olduğumuz naslarda emir ve nehiyle alakalı, kıyametten alakalı,21:25hesapla alakalı ayetleri okuduğumuzda şöyle bir düşünelim. Bizi ne kadar etkiliyor? Eğer imanımız zayıfsa, Kur'an dinlerken muhakkak sıkılacağız. Uzun süre Kur'an okumamız mümkün değildir. Her ne kadar Kur'an'ın kapağını açsak bile hemen kapatmaya çalışırsın. Ama imanlı birisi, Allah'tan korkan birisi, imanını artırmak için örnek bir baba,22:00Örnek bir anne, örnek bir kardeş, her gün düzenli bir şekilde Kur'an okur ve okuduğu Kur'an'dan hiçbir zaman sıkılmaz. Ama kardeşlerim, imanımızın zayıfladığını hissetmek istiyorsak, bu Kur'an'ın kapağını bir açmaya çalışalım. Eğer açamıyorsak, okuyamıyorsak, okuduğumuzda hemen sıkılıyorsak, unutmayalım ki bu imanımızın arttığından değil. Allah bizleri mağfiret etsin.22:33Allah bizlere acısın. Bırakmış olduğu şu ağır emanetleri hakkıyla eda eden zannı kullardan eylesin. Kardeşlerim hayat Kur'an'a yardımdır. Ondan uzak duran hiçbir şeye yakın değildir. Sadece ateşe yakındır. Ama Kur'an'a yakın olan birisi Allah'a, İzzete, Şerefe, Cennete, her şeye yakındır. Allah bizi uzak kılmasın. Düşünün, açtığınız bir kapağı,23:07Bir Musa'nın kıssasını okudunuz. Bakın Musa Aleyhisselam gibi bir kelime var. Hemen Allah'tan bir yardımcı istiyor. Güçlenmek için mi? Hayır. Seni çok analım. Çok çok zikredelim diye diyor. Düşünün Allah'ın Resulü Aleyhisselatü Vesselam. Şeytan diyor tek kişiyle beraber iki kişiden beridir diyor. Biz hangisine talibiz? Şeytanın arkadaşlığına mı? Yoksa meleklerin, müminlerin mi?23:41Allah şeytandan da, şeytanın avanelerinden de bizleri uzak kılsın. Kardeşlerim, Allah'ı zikretmekten, ona dua etmekten gafil olmak, imanın zafiyetindendir. Zikretmek, dua etmek, imanı zayıf olan insana çok ağır gelir. Üşenerek namaza kalkar, Allah'tan ümidi keser, ben dua ediyorum, duam kabul olmuyor der. Namaz kılar,24:18huşu duymaz. Oruç tutar, zevk almaz. Halbuki Allah Subhanehu ve Teala kitabında benden isteyin der. Ama kardeşlerim ufak olsun, büyük olsun yapmış olduğumuz günahlar Allah'tan bir şeyi istemeyi de azaltır. Ona olan güvenimizi ne yapar? Kesmeye, yitirmeye, zayıflatmaya başlar. Bakın peygamberlerin haline.24:51teker teker yapmış oldukları duaları bir çıkarın. İnanın bir Musa Aleyhisselam'ın bu mide aç, senin duyurmanı ister. Bu bir duadır. Ben şikayetimi sadece ona az ediyorum. O bana doğru yolu gösterecek. Her halikarında hep bir Allah'a dönme, yönelme ve ondan istemeleri var. Demek ki kardeşlerim yapmış olduğumuz ihlaslı ibadetler25:25Allah'a karşı ihlasla yönelmeyi ve dua etme iştiyakını da gündeme getiriyor. Eğer biz tevhidi hakkıyla kavrayamadıysak, Allah'a yönelmemiz, her halükarda ondan istememiz de zayıflıyor. İnsan kendini en güzel kontrol edendir. Birisine gidip de ben nasılım, ben hangi durumdayım, beni kötü bir yolda görürsen bana nasihat et veyahut25:57Eğer bende bir münker görürsen, eğer bana bunu söylemezsen ahirette iki elim yakamdadır, yakamdadır diye söyleyen insanların sadece kendilerini aldattığını görürsün. İnsan belki herkesi aldatabilir ama aldatamadığı bir yer vardır ki o da kalbidir kardeşlerim. Allah kendi nefsine hainlik eden insanlardan bizlere ilan etsin. Nefsini Allah'a ıslah eden, Allah'a yönelten, boyun eğenlerden eylesin.26:30Bakın bir orucu ele alın. Bir orucu. İnsan bedeni aç bıraktığında nefsine oluyor, güçsüz kalıyor. Düşünün Allah Resulü Aleyhisselatü Vesselam'ın bekarlara evlenin diyor. Evlenemeyince ne yapın? Oruç tutun diyor. İnsanın bedeninin açlığı nefsinin de dilginlenmesine sebep oluyor. Ama insanın bedenini doyurması bu sefer nefsinin aç olmasına27:01sebep oluyor ki işte o zaman nefis doymak bilmez hale geliyor. İşte Allah Resulü Aleyhisselatü Vesselam'ın sözünü hatırladık mı? Ademoğlunun bir vadi olsa, bir vadi dolusu malı olsa birini görse onu da ister. Öbürünü görse onu da ister. Ve gözünü ancak topraklıyor. Allah bizleri mağfiret etsin. Allah bedeninin yeterince gıda ihtiyacı giderenlerden27:34aşırılıktan sakınanlardan eylesin kardeşlerim. Yine kardeşlerim en önemli iman zafiyetimizden birisi de Allah'ın haram kıldıklarının işlenmesine kızmamak. Zira kalpteki ateş sönünce diğer organların da Allah'ın haramlarının yıkılmasına karşı çıkması beklenemez kardeşlerim. Kişi böylece ne marufu emreder ne de münkeri yasaklar. Allah için hiçbir şeye yorulmaz.28:10Yüzünü buruşturmaz. Aynen Allah Resulü Aleyhisselatü Vesselam'ın dediği gibi fitneler diyor birbiri ardına dizilen, kamışlardan örülen hasır gibidir. İnsanın kalbine peşi peşine musallat olur diyor. Peşi peşine musallat olur. Hangi kalp diyor bu fitnelerden birini içerse, bu ona nüfus ederse, onda siyah bir leke ortaya çıkar.28:39Ama diyor hangi kalpte bu gelen fitneyi reddederse ona beyaz bir nokta konar. Böylece bakın kardeşlerim iki tane ayrı kalp gündeme geliyor. Biri lekeli, biri ise lekesiz. Hangisine talip edilir? Neden dinimizi öğreniyoruz? Lekeli bir kalp olsun diye mi? Yoksa tertemiz, cilalı, taş gibi mi? Allah Resulü Aleyhisselatü Vesselam hangi kalp onu içerse29:14Bu noktalar birleşir ve aynı ters dönmüş bir testi gibi olur. Bir ifadede ise bir yer kenarında düşmek üzere olan bir testi gibidir. Bir testi düşse yama olur mu? Tamir olur mu kardeşlerim? Ama hangi kalpte diyor bunu reddederse yer ve gök durduğu müddetçe hiçbir fitne o kalbe zarar vermez diyor. Allah bizi kilalı taş kalbi olan29:47o samimi kullardan eylesin. Çünkü kardeşlerim, o kalp iyiyi bilir, kötüyü de kötü bilir. Hakkı da bilir, batılı da bilir. Bu kişinin kalbinden iyiyi sevip, kötüden uzak durma duygusu vardır ama öbüründen yok olmuştur. O halde iyiliği emredelim, kötülükten de nehy edelim. Kendimiz de uzak duralım. Neden uzak duralım?30:26Bakın, işlemiş olduğumuz hayır namına bir amel, şer namına bir amel dahi sadece bize has kalmaz. Eğer Sahih Müslüman okumuşsanız, onun 50 nohunu rivayetinin baş tarafı bakın şöyledir. Her peygamberin diyor, Allah Resulü Aleyhisselatü Vesselam, kendisine tabi olan havarisi, ashabı olur diyor. Bunlar ne yapar?30:58Peygamberlerinden neyi almışsa ona aynen uyar, neyden de nehyetmişse ondan uzak dururlar. Ve peygamberler öldükten sonra da insanlara iyiliği emreder, kendileri de tutar. İnsanları münkerden nehyeder, kendileri de uzak dururlar. Ama diyor onlardan sonra bir nesiltirer. Bunlar dinde emrolunmayan işleri bırakıp, emrolunan işleri bırakıp, nehyolunan işlerle uğraşırlar diyor.31:30ve dinde yeni yeni bidatlar ittihar ederler. İşte kim bunlarla eliyle mücadele ederse o mümindir. Kim bunlarla diliyle mücadele ederse o da mümindir. Kim kalbiyle mücadele ederse o da mümindir. Selman'dan gelen bir ifade değilse, kendine has bir ifade, eğer kalpli de bir şey yoksa, yaşayan bir ölü görmek isteyen varsa ona baksın. Çünkü onda artık imanın eseri bile yoktur.32:02Allah sizlere mağfiret etsin kardeşlerim. Kendimizi kontrol edebilmek için, nerede gittiğimizi anlayabilmek için işte bu ölçüyü kendimize bir vurmamız gerekiyor. Bir münker gördüğümüzde o münkerin ne olduğunu anlamamız ve o münkere nasıl mani olunuyorsa o şekilde olmamız gerekiyor. Çünkü iyiliğin yayılması, tevhidin hakim bulması da senin elinde.32:35Kötülüğün hakim bulması da senin elinde. Çünkü Allah Azze ve Celle ol deyince olmayacak bir şey var mı? Ama Allah bizim elimizden bir şeylerin olmasını istiyor. Rabbim bizleri mahsur etmesin. Rabbim bizlere acısın kardeşlerim. Bakın Allah Resulü Aleyhisselatü Vesselam ne diyor? Yeryüzünde bir kötülüğü görüp de ondan hoşnutsuzluk duyan sanki onu hiç görmemiş gibidir. Ama33:12Görmediği halde ona rıza gösteren onu görmüş gibidir. Bir kalbi amel olan kötülüğe rıza göstermek fiili, kişiyi o kötülüğü görüp de düzeltmeyenlerin seviyesine indirgemekte. Allah bizlere mağfiret etsin. Bu hadisi İmam Ebu Galıf sahih bir şekilde rivayet ediyor. Demek ki yeryüzünde bir kötülüğü görüp de ondan hoşnutsuzluk duyma,33:44insanın onu görmemiş gibi olmasına sebep oluyor. Ama görmediği halde ona rıza gösteren onu görmüş gibidir. Allah bizleri asilsin kardeşlerim. Bugün yeryüzündeki münkeratlara bakın, biz de kendi halimize bakın. Allah imanımızı artırsın, imanı artıracak amelleri bizlere nasip etsin. Kardeşlerim, belki de imanımızın en çok zafiyete düşmesinin sebeplerinden birisi,34:20ortaya çıkıp boy gösterme, gösteriş yapma, kendini insanların üzerinde üstün görme hareketleridir. Bunun birçok çeşitli şekilleri vardır ki Allah bizleri mağfiret etsin. Ta Hz. Osman'ın şehadetinden tıpın, Hz. Ali'nin, Hasan'ın, Hüseyin'in şehadetini düşünün. Ta o günden bu yana Muhammed Emret'in içindeki en büyük fitnelerden, belalardan olmuştur.34:52yani insanlara baş, başkan olmayı, düşkünlük gösterip, bunun mesuliyetini, tehlikesini düşünmeme. Ben de buradayım. Ben sizden daha yukarıdayım. Ben daha iyi bilirim. Ben yöneticiyim. Bu tip duygular, serd olsun, bir emir olsun, bir hoca olsun, bir alim olsun, bir zengin olsun, insanın kendi nefsine verdiği zararın dışında,35:23Toplulukları ne yapmış? Felaketmiş. Allah böyle duruma düşmekten bizleri belirliyoruz. Bakın Allah Resulü diyor ki aleyhissalatü vesselam sizler yönetmeye tek meraklısınız. Ancak kıyamet günü pişman olursunuz. Zira yöneticiliğin öncesi iyi, sonrası pek kötüdür diyor. Hakikaten bu kadın olsun, erkek olsun, küçük kardeş, büyük kardeş, kim olursa olsun herkeste bu var.35:59Ama ne diyor? Dikkat edin öncesi ciherdir. Ama ahireti hatırlatarak mesuliyeti pek kötüler diyor. Değil mi? Allah bizlere mağfiret etsin. Bakın Allah Resulü Aleyhisselatü Vesselam bir sözünde size yöneticiliğin nasıl olduğunu haber vereyim mi diyor. Başı yorgunluk, ortası pişmanlık, sonu da kıyamet azabıdır. Ancak idaresi altındakilere adil davrananlar müstesna.36:35Eğer adil olursa, Allah bizlerin de orada toplanmasını nasip etsin. Hiçbir gölgenin olmadığı, sadece arşın gölgesinde gölgelenen o insanların birisi için adil yönetici değil, yaşı genç olduğu halde mescitlere giden, gizli de Allah korkusundan ağlayan, kendini zinaya davet eden bir kadına ittifak etmeyen,37:07Allah bizleri bu arşın gölgesinde gölgelenen insanlı kullar olmaya layık kılsın. Ama bunun için çok çalışmak gerekiyor kardeşlerim. Çok çalışmak gerekiyor. Düşünün Yusuf Aleyhisselam'ı düşünün. Kendi nefsini o kadar ıslah etmiş ki Allah'a itaatta en ufak bir zafiyet yok. O kadar külelik yapmasına rağmen37:38Ve Ademoğlunun güzelliğinin yarısı kendisine veriliyor. Zinaya davet edilen o kadına da Ademin kızlarının yarısının güzelliği veriliyor. Buna rağmen iltifat bile etmedi. Ama neticede ta devletin en tepeye kadar bir yöneticisi oldu mu? Oldu değil. Allah isterse insanı her şekilde imtihan eder kardeşlerim. Allah vasat olan, haddini bilen,38:09sandıklılardan eylesin. Öyle haller olur ki kardeşlerim, bazen insanların nefsi, necliste baş tarafa geçmeye, etkili sözlerle başkaları üzerinde nüfus sağlamaktan hoşlanmaya, ya da hep kendisinin konuşması gerektiğini düşünmesi ve başkalarını dinlenemede insanın iman zafiyetinden. Bu kimseler, söz hakkının her zaman kendilerine ait olduğunu zannederler.38:43Meclislerde baş tarafa geçme, mihraba yönelme isterler. Allah bizleri mağfiret etsin kardeşlerim. Allah bizleri mağfiret etsin. Haddini bilen, nefsini bilen, hiç kimseden kendisini üstün görmeyenlerden eylesin. İnsan hakikaten haddini bilen bir kul olursa, inanın Allah ona öyle izzet, öyle şeref, öyle haysiyet verir ki, insan oturup,39:17hesaplamaya çalışsa bunun bile hesabını yapamaz. Ama baş olma, meclislerde hep etkili sözlü olma, nüfus sağlamaya çalışma sadece kendisinin izzet ve şerefinin eksilmesine sebep olur, insanların nefretini alır ve kendisinden hoşlanan insanların sayısını çok az olduğunu görür. Allah bunu hakkıyla gören, nefsini ıslah eden, ahlakını güzelleştirenlerden eylesin. Kardeşlerim,39:54Allah Resulü Aleyhisselatü Vesselam'ın hal ve hareketlerine baktığınızda, kendisinin bir meclise girdiğinde, kendisine dair insanların ayağa kalkmasından hoşlanmıyor. Düşünün, kulların kendisi için ayağa kalkmalarını arzulayan birisi, Resul'ün diliyle ateşten bir eve hazırlansın diyor. Allah bizleri mağfiret etsin. Nasihatı sırf kendi nefsimizi ıslah edelim diye yapıyorum.40:30en azından bir cuma, bizim bayramını kendimizi şöyle bir yoklayalım, kendimizi bir tartalım ve kendi öz eleştirimizi yapalım diye böyle bir sohbet yapmaya ihtiyacı duydum. Allah bizleri mağfiret etsin. Güzelen azıcık küçücük bir topluluk dahi olsa, bütün dünyadaki topluluğa hükmeden onları dize getiren topluluklar olmasına sebep olur. Düşünün,41:04Bir insanın, yöneticilikte hırslanan bir insanın, öyle zafiyetleri olur ki kardeşlerim, ki örneğini yaşadık, aslı saadet devrini düşünün, kısacık bir zamanda İslam öyle büyüdü ki, öyle büyüdü ki, dünyadaki bütün kafirlerin korkulu rüyası oldu değil mi? Ama bir tane nefsine düşkün bir adam çıktı, işte bu kadar da iyi.41:36Hilafet gitti, babadan oğula geçen, azı dişiyle alınan bir saltanat oldu kardeşlerim. Ne için? Başı güzel geliyor değil mi? Ortası pişmanlık, ahirette ise ateş. Buna mı talip olalım? Yoksa ahirette Allah'ın cemaline mi? Bakın Ebu Zerz Allah Resulü Aleyhisselatü Vesselam'a geliyor. Diyor ki, bana da bir emirlik ver.42:10Allah Resulü Aleyhisselatü Vesselam, onu omuzundan tutup kendisine doğru yönlendiriyor. Ey Yabuzler diyor, vallahi diyor, kendi nefsim için diyor, istediğimi senin için de isterim. Sakın diyor, iki kişinin üzerine emirlik dahi yapma, emir diyor. Sonra yine, vallahi diyor, kendi nefsim için istediğimi senin için de isterim. Sen git diyor, rebeze de benim koyunlarıma git diyor.42:45Demek ki kardeşlerim bazı şeyler insanda olmayan hasletler var gibi ortaya çıkıp da ben bunu yaparım, ederim deme hem kendini helak etme hem de başkalarının helak olmasına sebep oluyor. Onun için İslam'da emirlik niyakatlandır, atamayla değil. Kim layıksa o olur. Ne zamanki atamaya, babadan oğula geçmeye başladı işte bu hallerdeyiz. Allah43:19Kur'an ahlakıyla ahlaklananlardan eylesin. Sen kendini eğiten, sen nefsini eğiten, ihmal etmeyen canlı kullardan eylesin. İnan kardeşlerim, imanın en önemli zafiyetlerinden birisi cimrilik ve pintiliktir. Allah subhanehu ve teâlâ kitabında hep Medine'li ensarı, sahabeleri ölmüştür. Kendileri diyoruz, darret içinde bulunsalar bile,43:55Din kardeşlerini kendi nefsine ne yaptı tercih ettiler. Allah bizleri mağfiret etsin. Onlar paylaşarak cenneti hak etti kardeşlerimiz. Açın tirmizi, malını topluyor. İşte malım diyor, yarısı senin. İşte eşlerim diyor, hangisini istersen boşayayım, iktidinden sonra senindir. Görüyor musunuz imana? Allah onları mağfiret etsin.44:27Sahabe ne diyor? Allah eşlerine de malını da sana hayırlı kılsın. Allah onlardan razı olmuş. Rabbim bizlerden de razı olacak amelleri işlemeyi nasip etsin. Kardeşlik bu kardeşlerim. Kardeşlik bu. Kendi nefsine kardeşini tercih etme. Bakın bunlar böylece kurtuluşa ermiş. Yani nefsinin cimriliğinden, zafiyetinden kurtulmuş.45:00Nefsinin cimriliğinden sakınmış, kurtuluşa ermiş. Ama cimriliğe sevk eden amirler de imanın zahifiyeti kardeşlerim. İmanın zahifiyeti. Çünkü Allah Resulü Aleyhisselatü Vesselam en yakın bakın Mesih'in kitabı Cihat'ta bulursunuz. Ne diyor bakın? Bir kulun kalbinde cimrilikle iman bir araya gelmez diyor. Allah bizleri affetsin. Allah bizleri mağfiret etsin.45:39İnanın bu hadisi okudum okuyalım. Her zaman korkarım. Bir kulun kalbinde diyor cimrilikle diyor iman bir araya gelmez. Allah bunu unutmayanlardan eylesin. Cimriliğin tehlikesine ve insan nefsindeki tahribatına bir bakın kardeşlerim. Bunu anlamak için herhalde yine Kur'an'a kümlete gitmek gerekir. Allah Resulü diyor ki aleyhissalatü vesselam cimrilikten sakının. Cimrilikten sakının diyor.46:15Çünkü sizden öncekileri cimrilik helaf etti. Onlara cimrilik emredildi, yaptılar. Akraba ziyaretlerini kesmeleri emredildi, yaptılar. Ve günah işlemeleri emredildi, onu da yaptılar diyor. Yani iblisin vesvesesi. Zayıf iman sahibi bir kimse, neredeyse Allah için hiçbir şey vermez kardeşlerim. Muhtaç bir kimse sadaka istese, Müslüman dara düşse,46:47Ya da musibete uğrasa bile iman zafiyatı yaşayan kimse ona yardım etmez. Bakın Rabbimiz Muhammed S.A.V. kitabında ne diyor? İşte diyor sizler, Allah yolunda harcamaya çağrılıyorsunuz. İçinizden kiminiz cimrilik ediyor ama kim cimrilik ederse ancak kendisine cimrilik eder. Allah zengindir, siz sefak etseniz.47:22Eğer ondan yüz çevirirseniz, dikkat edin bakın bu ayetten sonrasına, yerinize sizden başka bir topluluk getirir. Artık onlar sizin gibi de olmazlar. Muhammed 38. Allah razı olduğu o topluluktan eylesin bizleri. Eğer diyor siz yüz çevirirseniz, Allah da sizi götürür, yerine başka bir topluluk getirir. Ve artık onlar sizin gibi de olmazlar. Bu ayeti anlamak için,47:58Geçmiş ümmetlere şöyle bir Kur'an'da bakmamız gerekiyor kardeşlerim. Helak olanlara bakın. Sonra gelenlere bakın. Ve bizlere bakın. Allah bizlere açsın. Allah bizlere mağfiret etsin. Bakın sadece bir cimrilik ve infak, sadaka ve zekat. Yakaladık değil mi? Hep bunlar bizim fıtri hasletlerimiz. Hepsi bizdeki olan hallerimiz.48:29Ve Allah Azze ve Celle bize taşıyamayacağımız hiçbir yük olmaz. Öyleyse kafamızı şöyle bir kaldıralım. Ne oluyor, ne bitiyor zamanımızda şöyle bir düşünelim, bir idrak edelim. İşte o zaman cimrilikten, pintilikten kurtulduğumuz gibi nefsimizin cimriliğinden de kurtulur. Yine kardeşlerim imanımızın en önemli zafiyetlerinden birisi de yapmayacağımızı49:06Yapacakmış gibi söylememizdir. Bu da imanımızın zafiyetinden olan en önemli belirsilerdir. Aynen Allah Azze ve Celle'nin kitabında dediği gibi Ey iman edenler! Yapmayacağınız şeylerin için söylüyorsunuz. Yapmayacağınız şeyleri söylemeniz Allah katında büyük bir nefretle karşılanır. Ayetin bunun ne kadar kötü bir davranış olduğunu ortaya koymakta kardeşlerim. Kuşkusuz bu davranış da bir nevi münafıklıktır.49:40sözü davranışlarına uymayan kişi hem Allah katında kınanmıştır hem de halk nazarında kötü görülmüştür. Cehennemlikler dünyada iyiliği emredip kendisi yapmayanlar ile münkele nehyettiği halde günaha girenleri ortaya çıkaracaktır. Buhari'deki bir ifadeyi hatırlayacak olursan Allah bizleri böyle rezil duruma düşmekten beri buyursun. Bir adam getirilir diyor cehennemde.50:14Bağırsakları çıkar. Ve o adam değirmenci merkebinin döndüğü gibi bağırsakların etrafında döner diyor. Okudunuz mu hiç? Oranın halkı toplanıyor diyor. Gelir. Ey filan senin şanı ne oldu? Sen bize diyor dünyada iyiliği emredip kötülükten nehyeden değil miydin? O evet der diyor. Evet. Ben iyiliği emrederdim ama kendim tutmadım. Kötülükten sizi nehyederdim ama50:47kendim işlerdim, işte gördüğünüz gibidir. Kardeşlerim bu, bu naslar sadece dinleyip geçeceğimiz naslar değil, tepeden tırnağa kendimizi kontrol edeceğimiz naslar. Çünkü herkes büttüğü sürüden mesuldür. Devlet başkanı idaresi altında, koca kadının da, kadın evinden çocuklarından. Yani bu nas, hiçbirimizi bir meseleden beri kılmıyor.51:20herkes bulunduğu konum itibariyle bir şeyden mesul. Allah hakkıyla anlayanlardan, hakkıyla düşünenlerden ve Rabbına ihlasla tövbe edenlerden olursunuz. Kardeşlerim, Allah bizlere acısın. Bakara suresinin hemen girişinde onlar hem yer hem de Allah yoluna infak ederler diyor. Müslüman kardeşlerin maddi yoksulluk çekmelerine, ziyana uğramalarına,51:57başlarına gelen musibetlere, ellerindeki bir nimeti kaybetmelerine üzülme, bunların haliyle birlikte olma, onlara yardımda bulunma hepimizin birinci görevidir. Allah bizleri bu konuda duyarlı olanlardan eylesin. Kardeşlerim, iman zafiyetini gösteren emarelerinden birisi de hadiselere duyarsız olma, olup biten meseleler karşısında52:34Sadece nefsini düşünme ve nerede ne olursa olsun bana ne, benden uzak olsun da ne olursa olsun gibi durdum duymaz olma. Bunlar kalbin yavaş yavaş öldüğüne, zaafa uğradığına ve imanın en zayıf noktada olduğunun göstergeleridir. Belki de buna sebeplerden bir tanesi Allah Resulü Aleyhisselatü Vesselam'ın helal de belli,53:07Haram da belli hadis. Düşünün, aleyhissalâtu vesselâm, kim bu ikisine dikkat ederse, dinine ve ırkına dikkat eder diyor. Onu korumuş olur diyor. Bugün, eğer bizler, şüpheli şeylere hiç aldırış etmiyorsak, demek ki helal ve harama hiç dikkat etmiyoruz ki, onlar da duyarlılığımız olsun. Buna da sebep, hadis-i şerifin devamında, vücutta bir et parçası var. Bu düzeldi mi,53:40Bütün uğurlar düzelir diyor. Salak olur. Bu bozuldu mu her şey bozulur diyor. Dikkat edin bu et parçası kalptir diyor. Allah o kalbi hayırla besleyenlerden eylesin. İhlasla, samimiyetle kalbini Allah'a yönelten, ondan gelene razı olan, hiçbir tereddüt geçirmeden, çekinmeden, haramdan uzak duran, felala talip olan, ihlasla ibadet eden,54:13kanlı kullardan eylesin kardeşlerim. Kardeşlerim, kalp iman zafiyeti içindeyse günahları küçümser. Hatta kötü bir fiil işlediklerinde dahi düşünmezler. Bakın bu sebeple Abdullah bin Mesud müminle münafığı şöyle anlatıyor. Allah kendisinden razı olsun. Allah ondaki ilmi bizlere de nasip etsin. Mümin diyor, günah işlemeyi54:47Sanki her an üzerine devrilecek bir dağın altında oturmak gibi görür. Facir ise günah işlemeyi burnuna koyan eliyle kovduğu bir sinek gibi telafi eder. Rabbim bizlere acısın kardeşlerim. Rabbim bizlere acısın. Bizlere hayrı nasip etsin. Cumanın bereketini alan tanrı kullardan eylesin. Bir gün Allah Resulü Aleyhisselatü Vesselam'dan nasihat istiyorlar.55:28Diyorlar ki, ya Resulullah, bizler çölde yaşayan insanlar. Bize Allah katında sayda verecek şeyleri öğret. Allah Resulü'ne birisine su versen ya da güler yüzlen birisiyle konuşsan bile hiçbir iyiliğinizi küçümsemeyin. Birisine su versen ya da güler yüzlen birisiyle konuşsan bile hiçbir iyiliğini küçümseme diyor.56:06Kardeşlerim bir kimse kuyudan su içmek isterken siz ona kendi kabınızdan su verseniz bu yaptığınız belki çok küçük bir ameldir. Allah Resulü Aleyhisselatü Vesselam'ın dediği gibi ancak asla küçümsememeli. Aynı şekilde kardeşlerini güler yüzler karşılama ve mescitte görülen bir lekeyi temizlemek de böyledir. Hatta mescitten atılan küçücük bir şey dahi olsa56:38Düşünün aleyhissalatü vesselam namaz kıldıran bir adamın kıbleye doğru tükürdüğünü görünce ne yapıyor? Bir daha bu adama imanlık yaptırmayın diyor. Belki küçücük bir amel bakın. Kıbleye doğru tükürdüğünü görünce bir daha bunu önünüze geçirmeyin ve buna imanlık yaptırmayın. Allah yaptığı amelleri hakkıyla gören, hakkıyla sakınan, ondan korkan kanunlu kullardan eylesin.57:14Kardeşlerim, Müslümanların arasındaki kardeşlik bağını önemsememek imanın en büyük zafiyetlerindendir. Allah Resulü Aleyhisselatü Vesselam, Allah İslam için birbirini seven iki kişinin arası işlerinden biri günah işleyince bozar diyor. Yani iki tane samimi Müslümanın arası açılmışsa, birbirlerine muhabbet duymuyorlarsa,57:49Bunun sebebi işlerinden birisinin günah işlemesidir. Bu hadis günahın kardeşlik bağını kopardığını göstermektir. Kardeşler arasında zaman zaman görülen bu kötü durum günahlarla zayıflatan bir imanın neticesidir. Çünkü Allah-u Teala günahkar olan kimseyi Müslüman kardeşinin kalbinden çıkarır kardeşleri. Onların arasında kötü bir durumda itibarsız şekilde yaşar gider.58:24Ona ne müminler merhamet eder ne de Allah'ını korur. Çünkü Allah yalnız iman edenleri korur. Ayet-i Kerime'de ne diyor? Siz diyor dünyayı da verseniz iki kişinin kalbini birbirine ısındıramazsınız. Allah isterse bu olur diyor. Allah kalplerimizi birbirine ısındırsın. Kendisi için seven, kendisi için buğz eden insanlar haline mübarek etsin.59:00Kardeşlerim, dünyaya bağlılık, dünya sevgisi, dünyaya yapışma bunlar imanın zafiyetlerindendir. Kalp dünyaya öyle bir bağlanır ki, kişi dünyanın malı için, şöhreti için, makamı için, mesken gibi bir parçasını kaybetse çok büyük bir üzüntü duyar. Kendisini bedbaht, bahtsız hak eder.59:30Çünkü o başkasının ulaştığı dünyalıklara ulaşamamış, birinin elde ettiğini elde edememiştir. Onun için neye bakarsan bak, gözlerin sana hakikaten gelecek diyor. Bunlar hep imana aykırı olan şeylerdir. Allah ahireti seven, onu uman, Rabbinin cemalini isteyen ve dünyada ihsanı yakalayanlardan eylesin kardeşlerim.60:06bir kalpte iman ile kıskançlık bir arada bulunmaz. Kişinin nefsini ıslah etmesi, Allah'a isyan eden her şeyden uzak durması ve Rabbine karşı nefsini yöneltmesi, imanın zirveye çıkmasına sebeptir. Düşünün, Allah Resulü Aleyhisselatü Vesselam, iman 70 küsur şubedir diyor. En üstüne La İlahe İllallah,60:48En ednası da yoldan bir münkiri gizale etmektedir. Haya da imandan bir şubedir diyor. Kardeşlerim, imanımızın kamil olmasını istiyorsak tevhidimizi güçlendirelim. Çünkü en üstünü, en zirvesi La İlahe İllallah ise bunu anlayalım ve bununla hareket edelim. Bunu anlamak için de61:24İlk tavsiye Allah'ın kitabı, sonra Resulullah'ın sünneti, sonra Allah onlardan razı olsun o sahadenin yaşantısıdır. Allah bizleri bu üç asla uyanlardan eylesin. Ayağımızı kaydırmasın. Doyan bir nefis makbul olan bir dua nasibi. Bugünün sohbeti inşallah bu kadar yeter. Allah hakkıyla hayatına geçenlerden eylesin.62:01Altyazı M.K.عرض النص كاملًاالتعليقاتلا توجد تعليقات بعد. كن أول من يشارك بتأمّل نافع.