♪ Playing in the audio bar belowLectures & RemindersAudioУмар ибн Хаттоб розиёллоҳу анҳуadmin·2 views·5 months ago• Умар бин Хаттоб жоҳилият даврида; • Ҳазрати Умарнинг Исломдаги ҳаётлари; • Умар разияллоҳу анҳу - Расулуллоҳнинг халифалари. By: Шайх Обидхон Қори Source: IslamHouse.com · Шайх Обидхон Қори#Audio#IslamHouse#Шайх Обидхон ҚориTranskripbeta▸Transkrip otomatis. Mungkin ada kesalahan, jadi periksa rekamannya untuk kata-kata yang tepat.0:00Bismillahirrahmanirrahim. Alhamdulillahi Rabbil Alamin. Wa as-salatu wa as-salamu ala khayri qalqihi Muhammad wa ala alihi wa asqabihi ajma'in amma ba'ad. Muhtaran jama'at hirmat lih wa taqamlar oka oka oka oka oka lalil aziz talamlar. As-salamu alaikum wa rahmatullahi wa barakatuh. Allah ka hamdu salatu wa shukur anadar. Rasulullah ka salatu wa a'adar ulam. Bismillahirrahmanirrahim.0:34Otkan sohbatimizda peygambarimiz sallallahu aleyhi salam, nin hamrahları, in birinci sahabileri, in birinci shahidleri, hazratı Abu Bakr Sıddık radiyallahu anhu, peygambarinin birinci xalifaları, musulmalarinin Rasulullah ilan ki, in birinci rahimdarları, haqdagi sohbatimizni Allah qadir etkininçe, nasib etkininçe,1:05ijtikan babindan inshaAllah kerekli zarrur faygaran xafiqigan buldik. Baygambar sallallahu aleyhi wa sallam jannasi dit basharat vergan bakhli adamlarina birlari idnar. Rasulullah sallallahu aleyhi wa sallam ukshihaqlarida uzdari qalab, anta sahibi alam hod wa sahibi fil ghar. El Abu Bakar sez miena ghar dagi hamrahim sez.1:34xawzu kawsarning labi dagiham hamrahimsiz, dib bergan basharatlari. Nurayana, jannatka, Abu Bakar, in brinqibol kiragan adam siz bulasiz, dib bergan basharatlari. Biz huzurimizda Allah uchinin xizmat qilib, mukafatini almagan hechkim qalmadi, Abu Bakardan baska. Fakat Abu Bakarga ginabiz,2:04Yeterli mukafasini bir almadik. Allah'nin uzuya qaldi. Allah'nin mukafatiliydi, dirgan bashoratlari. Bu insani tarixta, Hadrati Muhammad, peygambarimiz, sallallahu alaihi wa sallam, ninki en uluq adam, en yaxshi insani, qarashimizga asas buladi. Etqadimiz, ahli sunna wal jama'a, akidasi suni takabaklari.2:33en afzal insan Hz. Muhammad a.s. uqşidankini en yaxshi adam Hz. Abu Bakr S. radiyallahu anhu. Uqşidankini nalbatta tura digan zat cennatidir Rasulullahin bir hadiste unta adam haqda digan basharatlari ikkincilari. Xu basharat nasib bugan ikkinci bahli adam Hz. Umar al-Faruq in-nil khattab radiyallahu anhu.3:04hizmular, Hazratı Abubakr Sıddıq radiyallahu anhudan ki yingi xalifa, musulmanlarına Abubakr Sıddıqdan ki yingi rahbarları, bu kışı haqlarda inşallah bugün sohbatlaşamız. Bu kışının hayatlarını bana mualliflar bir neçə kısımda bu olup tarif qıganlar. Birincisi, bu kışı cahiliyat devridagi hayatları. İnden ki yingi kısım, Hazratı Umarinin3:35Peygamber sallallahu alaihi wa sallam davrlaridagi peygambarliklari muddasi davramdagi hayatlari, keyin isa uqshini Hadrati Abu Bakr Siddiq radiyallahu anhu zamanlari, va uqshinin vafatidan sunq ozlarini xalifalik davrlaridagi otkezgan künlari, hayatlari, mene şu tertibda yaratishgan. Ataları Al-Khattab bin Nufail digan adam,4:07Uşa cahiliyatdagi muxrizik arablarinin gittasi. Xanazanlarda oğul bala farzan tuğlişi katta bir xursancilikki sebab bolub. Hadrati Umar tuğlgan poetları cüdayan bir faduhurramlik getirdiler. Çünki arablarda oğul bala tuğlişi ışnıqa baktu saadat belgisi küçü quvat, üstünlik, qaliblik alamati bolardı.4:36qiz bala tughulsa isa xorlik, ar namus, shar mandalikdib, ar qil shardi, yaman alish shardi, uz dilarizga ma'lum qizlarini abarib, yok atib, triklayin kunu oldirib, dashi shardi, bir chukurmin tepesiga abarib, qoy shardi xamiladar ayallarini, ogul tughsa khursan, bolib, qytar qytar qalib qaytishgan, qiz tughsa, usha chukurga, dashilab, usudan turpah tartib gelishgan, yaqib olmasan, buna qab olib yaqishga,5:06Ugoşmagan bosa, kin ra qattar abogandan kin ham abvarub yuqasib qedishardi. Bu Hadrat Omar tawalludlar ishni qabr xursansi qab geldi. Yashliy dardan aq, jida bir bakuvat bala bolub, ozları sindi bir toledan qigan, aq yuzli, qirayli bala bolub osib, bargan sayin qishu quvatka solub-tolub, qatta yigit bugallar dayan, boylar uzun,5:38adamların içiden kornupturarken, bu kimdir, sorgan adam sorarken, Omar ibn Khattab dip eçerken, başkaların eçmesiyen bu Khattab'nin balası Omar dip qoşerken, bu ileri barvasta, suni bir bakuvat, pahlavan ikenlileri, suni dici cüsselerden kornupturarken, o zamanalarda uku yazıbını biladigan adam sırası daha tanıdılar. O şifayette, Makka camiyesi de,6:07yigirmaga yakin adam fakat yazun budarkin halas. Yigirmaga caglig yakin nanam aldiraq adam okusini, yazusini bilardi halas. Xilarinin biri, hadartogunlar budandilar. Yazu, cizuglarin yaxshi oku, okusini organo alib, sheryat bilan qiziggan, qobunasa ki qizigu quchan tabiatli kishidilar. Sublanba qatarda, osha zamaninin tasiri okusiga urmastan qamagan edin. Otgan sohbatimizda izleganimizdik.6:37Bir tamandan tabi'in coğrafi iqlim, ağır iqlim, qiyinçilik, məshakkat, o insallarinin tabi'afi asaratını qaldırgan, adanlayan şunga qarab, şunga yaraşa qopal, taşbağır, zalimlik, adat tüsükirgan. Hadratı umaram, şularının biriyidirlar. O kişinin tabiatları da şunakı qattıqollik baradır. Müslüman bugallardan ki, inham, manashı qattıqollikleri kop, Müslümanlardın faydasıga.7:07islaganini bulasilar. Amma musulman bolmaslardan aldin, buqat qollik, qopallik, cidayan qop zarar getirgan. Musulmanlarga qop aziyatlar yetgan. Usha, ayni kush qolatka tolgan payitlarida, demek Islam, Allah yubardi, Muhammada da Islamin davatları başlandi. Lakin, musik kafirlar din kisi de, sunaka zoramanları, bayba davlatları, amaldarları,7:41ya ki pahlamanlari bar kucu quvatlari ilan islamga kharsili kor sattilar, shulardan birilari Hadrati Umaridilar. Qolardan ki gancha, musulmanlariga aziyatlari yetkazib, ularini qinab shundi qilardilar. Lakin, Rasulullah sallallahu alaihi wasallam isa, Allahdan umidvar bolib, bu qini haqqiga doa qilardilar. Etardilar ki, Allahumma shudud dineke bi ahabbihima ilayk. Ya Allah,8:11mənə shu biri Abu Cehlu, biri Umar. Mənə fi iki udan birini musulman qıbergen bizge, ey Allah, mənə shu iki udan biri qaysinisi sengi yaksa, qaysinisi sengi mahvub bosa, suraya shuni, shuni itfaildan dinini quvvatla iptirgen, islamini baquvat qıbergen, ded, taygambar sallallahu alaihi salam, dua qılib, yudardilar. Bu qishningesa, qat qolligen,8:41bu qishini dili qola qatdiqligi shu darajiga bargan nidi ki, oz davrida. Bir kun Ka'banin yanida oturgan faytlarida, ozlarinin musrik hamrahlaridan bir kelib, o qishinin hanadanda ailasta toqigan bir qiz balani kesatib, seni qizin var dib, o qishiga ta'na qiladib. Qizi barligi uchunam ta'na qilisi aqizib, seni qizin var dib.9:10Qizi barla yuzun yashirib, ozunu qoyarga jahi tapalmaz taa shi qizdan kukulmagunchan. Sani qizin bardib, bogan qilingan taanage cidalmazdan, bas ordladan turub, barib, oya qicini qizcilarin abarib, makganin tashqansiga cikib, chukurni kaulab, tashlab, ustan turpakta atub getgani karlab. Kinayi calig musulman bogallarda daayim man shuvaqyan eslar yirlardilar. Qodayim kechirar mi kin mani boku yan zulmanla?9:39Bu qinahlarimi Allaha kechiram ikindi, kok asusun adamatlari chekib, yigilab Allaha dan istaghfar sorardilar. Lakin bu ishlar, u adamni bitti ozni ishiyemaz idi. Usha camiyatni ishiydi. Usha vaqtdaki muhitni qozu shiyidi. Bu adibir halat idi. Vax palanchi balasini oldarib qoyibdi diyan gab bomazdi. Belkin palanchi ariyattan qutulibdi diyan gab bolardi. Bini kok qilib omnavi tarzda qilishardi.10:08xatimlar sinaka ayag asti bugan, sinaka bir xar bugan payti, kichkinesiyam, kattasiyam qamast. Kichkinelere zayifleri kopraq, yabir tartib olum bilanti gardi. Go, bu aqiyalari mash mashalar. Dimak bu isla, ushi camiyatta tarxaligan annavi bir balayidi, annavi bir kesalligidi. Xu kesallik, xu bala afatlar, dimak bularga ham tegi botkan idi. Dimak ushum, bu nasirani isliyatimiz,10:38endi shundi tabiatli adamlar, shundi qatqol bi raham adamlardan Rasulullah sallallahu alaihi wa sallam qanday qilib, dün dünyaga ustaz boladigan, dünyahan basi tam beradigan, kafirlar u musliqlar tam berib qayil qoladigan adamlarini qanday qilib tarbiyalab çikarganlari qab manashgirda. Bu adamni, bu kishini cahiliyat payitdagi halatlarini azginir usiyan.11:09Taniştik, qat u kşidegi kuvvet, laki akıl, həmməsi yamanlikke, zülümge, tartıbalikke, basqınçilikke işlatigan basa, Allahin madadi bulan, peygambarinin duaları şarafatı bulan, bu həmməsi islam tamanıga, iman tamanıga eylengenlin ki, ingi halat, mətullay u kşi başqa adam aldıngı umar imaz.11:39O adamni kurgallar tanimi qala digan darajada, hatta o kishinin xabarini esitganlar qulaqga, ozinin qulaqga ishamni digan darajada, sadir halat bolishi, halat sadir bolishi, bo mohim narzda, bunisi diqatki sadar var, bo ta'acib qala digan narzda, onlar musulman botdi diganda dekar aytutsan, onların in shagi musulman bosta bolar, amma ozi musulman bomidi digan gaflar, nima ozira aytutsan?12:07Demek, ularda, mənə şu dərəcədə qattıq, cahiliyat asaratı, kafirlik, müşriklik, şu dərəcədə alıncaqa çıqqan, e giden, bu, dalarlıq deredil. Akın, şundaq bolsa da, Allah'nin hidayatı, Peygamberinin talimu, terbiyaları, İslam'nin qudratı, eriməgen nartanəşindey, eriterekim. Ukşı, karasalar, adamlar, musulmanlar,12:37shu denezide qattik qincilikle bicar bolsa da, din kuxlanib, muslimallar quvvatlanib, islam kingayib bariyabdi. Bunu korigan kafirlar, musliklar niyese, ghazablar artib baradi. Cumladan, hazrat Umar niyan ghazablar artib baradi. Bular qanaka tayif adamlar iken, shun ki karşilik, shun ki tazrik, urush, haqaratlaş, uldirish bosayan, bular kupayib bariyabdi.13:06Bunun esasi sebabcisi shu Muhammad. Bulabinin kattasi shu. Bulabinin bashi shu. Bulabinin basini alishgerek. Bulabinin kattasini yuqatishgerek. Anay shunday qilinmasa bu ish toqta midiyin yoxshididir. Hech kim bulan maslahat qimastan, bulab bura'unu maslahati qulaq soradiyan adamlar imas. Buradan gab sorab, bura'unu soziyo qulaq soradiyan adamlar imas. Hammas odichi hakim, odichi hamma deyik.13:35Ozucha hamma upaytta, ozuxan kolan kasi maydan digandi, xadrat Omar hechkinga mastahat qomastan, bir kunu shunday bir fikir miyalarga laf etib keldi ki, bu Muhammadni uldurish kerek. Boshka yol yok. Tezurax bundan qutulmasak, ish chatax. Shunuqa yaman toman qarab geti yasuzdib, orlardan sab shibdorub, qidishni soğorub.14:04naizalarini ham tayyarilab, al-arqam bin abil-arqam digan sahabinin uyga qarab, qatdiq bir shiddat bulan, qas bulan, kete başladilar. Yani, shu bagashimda, usha yigilib otirgan coge varaman da, kubba kundi ham adin aldida chapib, oldirib gelemam. Dert, qas qalib chistilar. Safa taqini yakini da, musulmallar shu,14:32Al-Arqam bin Abil-Arqam digan sahabinin ucda yiglisib, Qur'an uqshardi, namaz uqshardi, ibadat uqshardi, yashirinchi. Yolda ketretken ekerler, bir muşrik arablardan beri, üç rab qaldi, Nu'ayn bin Abdullah digan adam, qarasa, khattab oğullar Omar, xoşub, qazab bilan, ket yasibdilar, ha Omar, nima boldi, qayaq ket yafsan?15:04E, mene şu sahabi Muhammetni izlab kedi yatib man. Ata babalarinin dini dan qaytgan, yoldan azgan, arablarini bolib ibargan, Qurayshilarini birligige putur yetkazib, hem mene birbirge karaman karsi qilib qoyatgan, bu dini dan qaytgan, ata babasinin yoldan azgan Muhammetni ondur mahcub olib kedi yatib man. Sahabi deyishardi ular.15:31sabib digani ozloysa atar babasinin digindan qaytikan digan mazlumini anilatar da. Shuni oldurib, qutulib qeymax shuman. Shuni daxdagi muayin digi ki, hey, kob, hawluq magin, umar, ozin cu da hawluq qapsan, ja ozing-ozin artıqca baha bergafsan ko, ozing-ozing artıqca ishanib kitrsan ko, sen shush qilasan o, kin abdu manag, seni shotta, makgada yurishin qoyqadima.15:59san o muhammaddi oldira san o shumayam tij, yashab, qatirjan u yinge barib yastuka basini qoy vata mandi oylayasam? oo xam xatala bomagin, shki varano xam sanamagin san ondan kora u yinge barigindi qarimdashlarine bir qarab chikim, oziyni qarimdashlarin ailenge bir qaragin aldin ailenini eblavamaysam na? na nima buptu ailemga qarimdashlarimga? barib sinini haldan havar al16:29qiyogini halman xaara, siinliinli qiyogini, Allah qaçan, musulman bo bo ban. Ular Muhammadki yergaçib yorubdi, sam Muhammad ilan isqil maqsidan, Muhammadni oldur maqsidan, qolindan kese, siinliinli eplaval qiyogini, yorga sabagini didi. Shundiyekin, Hadratu Amar xayran bo qaldilar, bu qatni ejitmanyan ekerdilar. Cunki ular, faqqattan, yashirin suratda musulman bo olub, yashirinib, Quran okhishiyatgan ekan.16:59Qazablari bulan uqshi singirlari Fatima bintil Khattabini uylarga bastirib bardilar. Barib qattig shiddat bulan ketiyatkan idilar, uyerda Khattab bintil Arad digan sahabi mihmandiyakallar. Uqshi Taha surastal Quran okub ularga talim beliyatkan ikallar. Qulaalarga bir mahal,17:29Surah-i Ta'alim, Talawat-i Isliqqal. A'udhu Billahi Minash Shaitanir Rajeem. Bismillahir Rahmanir Rahim. Taha, manzalna al-kalbi tashqa. Iqla tadkiratan liman yakhshah.18:05tanzil alaqal arda was samawatil ular shistawa lahum ma fis samawati wa ma fil ardi wa ma binahum ma tahtastara18:48lakin baribir ushe qazab bilan, shiddat bilan ishgariga bastirib kirdilar. Bu kishini kirishlarini sezip, bir pasta xabab, sekin turdilar da ozlarini qedka aldilar. Chinki bu adam bilan hazır ruhubara bolib bomidi. Shunakibir daqshat, shunakibir vahfiyana halat bilan bastirib kiriyasi tikin, gabsuz faydasi yok. Biran bir agiz kalime surgi orin yok.19:17O kisi ordindan turub sekin, ozana çetke aldilar. Kirdilar, o, nima bu xaldir çikayatkan avaz, nima kulağımga istilatkan narsa, deb Fatima sinirlardan soradilar. Nima oqayafsilar, nima qiliyatskisilar, bu kisi etdilar, isnarsa, isnarsa, shundakigin bildiyalar ki, bolar demen husumdan bogan. Qazab bilan, kuyovlarga tashlanib.19:50uksini yakasitan oluk, uxatta xahilaganin bir ishniq maqchub oldular, oldur maqchub oganidirlar, jahl ustuda, ghazal ustuda nima qizatkanlarga ham akillag yitmizdan tashilandilar. Lakim, buksiga otkan, umargun khattabdagi uxa cangarilik, uxa tap-tortmaslik, maqtabdan qaytmaslik, curat, sucaat,20:20Sengillar diyan baridi, uyan ozlarin sengillaridi. Bakini u kishin musliman bolib, ancha, tarfiga tushib, adabli bubqagan faytlaridi. Lakim bu halatni kor gandinkin, akadagi xislat, sengillagi ham hudda ushani oziyidi oz asrdi. Iki ulari yam bir atani barisi, iki ulari diyan ushani nasradan baridi, u kishin yam inikin ozlarin koyvardilar. Manasangadib, akaga tashlanib getdilar. Shuni qilib, kegenin ahira,20:50Ekki ulari erxotin eçtiki, ha nima diysan, musulman boldik, Allahu paygambarga iman ketirganmiz, musulman boganmiz, qani qoyindan nima keladik, kafir diganday, qani nima diysan, islamga kiganmiz, musulman boganmiz, nima qoyindan nima keladik, qala qol. Yani buna qapaytda, uşa yashringan nasabaram, ozunu digan adamlaram, ozunu saklagallaram, ki qoyindi.21:19shu bilan alish min qoy qali, deb barib-barib sabirni ham qasasi tulib-tulib, ularinin uzu habdida turmasa, ularinin uzu insaniyatka toru kemi diyan qillalarini qigan paytta, haqqan de adamam demak shu shuzni eyti varar iken, bulaya min rekin ahirada shuzi eytishti. Ha nima disan? Usulman boldik. Qoli indan nima keledi qila qal? Dishti. Kin, Hadrat Umar, toqtab qaldili.21:49hala okhishadgan Qur'anin sahifasini korub, qullarini uzatib, haliginda yazilgan surala kalimalar, ayatlarini okhi başladilar, okishini biladigan olam edilar. Okob, birdaniga, halatlar uzgara başladi, cehallardan sakin tisha başladilar, singillara Fatima bintil khattab hamcidi zirak ayal edilar, qarasalar, uzgara qaliyat o kadar.22:20uksiyam qarab turmazdan, yana harekat başladlar ki, ey omar, ey khattabnin balasin, okyan, bu sahifa, Quran sahifasan, bunga san zara yitkazib qoyar mikansan, dib qorkub, shu sahifadan qorkub turudik, biza janimizdan qorka yitkanimiz yogud, shu Quranga, bir nasa qilasamna, shu Quranna, bir yirtib, ayagasi qitashisam mikansan, dib qorkub turudik, nedilar. Shundan sun, oradan,22:50Azgini vaqt otup otmastan, vaq acaba bu qandaq suda, bu qanaka çiyayli kalimalar kandib, sikin gafara boshladilar. Etdilar ki, Allah ka indi qasam. Bundan aldi, bu qishu shuna qasal, shashlilardan tushkandan su, yashirin tuturgan çirke çikib, kuza tuturgan xabab, sikin yaqirlashib kildilar, ki etdilar ki, ey Umar, Allah ka qasam.23:19Zara maraqda im Allah, peygambarın dualarını qabul etgen busa, senge şu peygambar duaları nasib bugan busa, acap mas, dediler. Keyinuk shuham, khanıqa dua, ey Allah, ya Abu Jahil, ya ki Umar bilen İslamini quvvetlantirgin, dib dua qiladilar peygambar, dib bu duanı isvettiler. Keyin, hadrati Umar, ey khabbab, mene abargin bomisem Muhammadini ondiga.23:49Buldi man, musulman bolama. Abargi man, kalma eteyin, musulman bolayin, dib. Böy, tasda taslim bolub. Aldingi umar emas, başqa umar buqqaldilar. Kin, birgaliyle, Al-Arqam bin Abil-Arqamli uylariga barishti. Iki ulara yeteylashib. Rasulullah, fallallahu aleyhi wa sallam, otirgan coylarda sahabilar,24:16qarashsa umar qeli atibdi, qolida qilic, hammalari qolqib qetisdi. Bir pasda tozub qetisdi, yugurgula Rasulullah aldirma qelisdi, ya Rasulullah, umar qeli atibdi, u bir baxsi umar bu, yaman umar qeli atibdi, hadir bir yamanlik ap qeli atikan bosa kerek, deb peyambarga xabar yet qelisdi, lakin Rasulullah sallallahu alaihi wa sallam isa, kutibdudilar, hadrat umar qelisbi, orillardan turib, barib hadrat umar dina yaxshi.24:46qarşı aldılar. Şu yerdan demen buksu, ashadu an la ilahe illallah, ji'ituka li'u'minabika rasulan, man sizga iman kitirishchun keldim, sizni Allah'ın elçisi dit, tasdiq edib, tan alishchun, Allah'ına rabbar verdigar dit, tan alishchun keldim, musulman bolishchun keldim, dediler. Baygambar sallallahu alaihi wasallam takibir eti vardılar. Shundi qilab hadratı Omar radiyallahu anhu musulman bolidilar.25:18Bu payitda rivayetlarga qaraganda u kishinin yashlari yigirma alti deyikin. Ya ki, shunga yaqin shu atrafta rasa avci quvatka tolgan, kushka tolgan payitlarida islamga kildilar, Allah ta'ala paygambar dualarini qabul edib, ana indi islamni yana bir baskishi başlandi. Bu kishi qigan kov islarinin indi haqqini tolashlari kira gidi. Ozlari ham ayitardilar, mandan haqqilani aliylar, manda sidani haqqilani kob.25:48mən qarzimi uzushim kerek, mən qigan ishlarimi indi tekstilashim kerek, unin cevabini verishim kerek, deb biyaqiga iman bilan, islam bilan, muslimanligini ribaciga xistalarini qoshib, aqiri shundi halatga baribirtdilar ki, ya Rasulallah, qachan geci otiramiz indi, biz haqimiz mi, ya ki, ya anolar mi, deyabashladilar. Ha biz haqimiz, ha bu mesam nima otiramiz?26:17Ashkar qilaylik islami. Ashkara islamiga imanga chakraylik bomisam, adamlarla dedilar. Lakin Rasulullah sallallahu alaihi wasallam, bunga ruhsat bermasdilar. Amma u kishi isa, yok, man islamini ashkar qimi, yashami mandik, u kishi islamilarini eydan qilvardilar. Nusulman bugallarini ashkara eytivardilar. Ana u shandankigin, shundankigin muslukilarinin hucumu bu kishi qe başlandi. Ular ozlarini,26:46en bir ishangan tağalardan ayrıldılar. Işlardaki en qatli qol adam, en dahshasli adamlardan biri, musulman bol qogandaykin, bunarsa muşriku kafurlarga yudiyan qatliq, yaman tasir qıldı. Ular, ğazablarını bu kişiga tokup, o işilaranı alişke başladılar. Bu kişiga rahmik gelib, tağalardan birileri himayalara amahchub oldular. Hali musulman bomagan tağalardan birileri,27:18oca cahiliyat Arab cemiyatin qaydasi qe binaan, himayasi qaqsa, bashqalar unga qolti qizisi, munkini mazdi, lakim bu kishi unrar itdilar, kerey mazdi, sizi himayiz, bana Allahin himayiz demayan dedilar. Akhira xalat agirilashkandan agirilashib, musulmanlarga Rasulullah sallallahu alaihi salam yasribga hicirat qirishini duyurdilar. Allahdan izni roqsat duyuruq bolib.27:44Müslimallar asta-asta Yashirin birkisi bildirmestan, Yashiringan halatda Madinaga, ilgari yasribga, kocib gete basladilar. Lakim, Hadrat Omar nima qilsirlar, uqshiga ham katta adamga aziyatniyam, azab-u azarlaniyam kattasi bolarda, Hadrat Omarga ham qattik-qattik suncay gor hucumlar boliptirarda. Uqshini ma qilsirlar,28:12Albatda bu kishi hem hijrat qilislarga tohru keldi. Lakin bu kishi başqalarga uqishab, yashirin suratda sekin Makkadan Madinaki ketibarishini ozlarga eb bilmadalar. Bu kishi nima qildilar, bir kun eytdilar ki, başqalar hamasi yashirinib yashirinib bildirmastan ketichatkan endi, tabi halat musulmanlar zaif, kucsiz, ularda quvat yok, aciz kishilar qoblari, kem bagallar?28:42muqtajlar, baylariyan, baliglardan vazgechib, canlarini, imanlarini saqlab, yasribga kocha basladlar. Amma, Hazrat Omar isa, man dedilar, burkun urtaga chikib, hey, qavm, bililar, man, hicayat qumaxsuman, palan kun hicayat qaman, palan caydan ketaman, dedilar, eddilar ki, kim balasini yetim qumaxsum busa, kim uzun balam yetim busun desa,29:18xatınım tul qasın desa, anam vay balanlap qasın desa, palancay qa uç çıxsın mani keynimden, mani yanimde heç kim bom idi, mani ozun kitaman, hicirat qalamam, xakligan adamima uçatda kütamam, mani şu mekgani arqa tamandagi vadida, dediler, birran talan çıxmadim, çünki bu küsdegi sijaat ular bilislerdi, haliginde ilan, kim balanmi yetim qilidisa,29:50xatinin tul qasin desa, anam vay balam laf qasin desa, meni kiyinimden yurursin, dediler, hek bir canvar çikmadi, u kishini kiyinimden yuradiyan. Shunday qilib, u kishi uzlar yaqalli qiz, hijrat qalib, Madinaga, Yasribga, rawana gundilar. Astasta, musulmalar hammalara qochib, Madinaga, Yasribga, uttilar, kittilar. U yurda, Rasulullah, sallallahu alaihi wa sallam,30:24xatircam asayishta ibadat qilib, din islam rivaylanyandan rivaylana baxladi. Peygamber alayhis salamga daima bokshi hamroh edilar. Abu Bakr Siddiq radiyallahu anhu bilan birga bokshi ikkular daima Rasulullahka sayidik ergashib, hamisya yanlardib olardilar. Rasulullah cidahan khursan bokshinin islamgı kiyanlar. Bokshinin xikiri na faqat oksini kucu quvati30:54şiddatı, barkın bu kişinin aqlı, fikri ham musulmalarga kof fayda, manfaat yetkalardı. Taygandar sallallahu alaihi wa sallam Hadratı Umar'ın fikirlarını alardılar, kof inşa, şu kişinin sözlerini kabul qalardılar, etardılar, ki, cealallahu l-haqqa ala lisan-i Umar, wa qalbihi dip qoyardılar, Allah ta'ala haqnı Umar'ın tili arkali, Umar'ın dili arkali cari qaladi derdiler. Kof inşa ayatlar,31:24nazil bolisdan aldin, bil masala muamma payda bolsa, ya Rasulullah, man usunu cevabin, man usunu cevabin bolsaydi, dil turgan puvetlerdi, huddu usen dey tarzda, ayat nazil bolardi. Allah ta'la bu kisini dillarga sinaka ilham qilardi. Bu kisinin hakini yaxsh koradigan, adalatini siyadigan, siyadigan, odan gidilar. Sinicun peygambar sallallahu alaihi wa sallam, uzlara ham, bu kisini dillarga sinaka ilham qilardi. Allah hakini umargin tili arkali.31:54Umarinin bilagarkali cari qiladi, dib qoyardilar. Hadrati Umarinin koginchi fikirlari, Allah tastiqilab qoyardi. Cumladan, badir cengide, musulmanlari qalib kilib, asirlar, muslik arablarini asirlarinin takdiri muhakema qilindaydi kampa etdi. Yani, hamma, secagi-cega kitib, baska bolib, olganlar olib, qoganlar qalib, asirlarini nima qilamiz?32:23Dib, Peygamber sallallahu alayhi wa sallam sahabelergi muracaat qildilar. Ayat nazil bu ma gani, bu haqda hala? Nama qilish, nama alim? Shunday payitlardir, sahabelergi muracaat maslahat salardilar. Shunda, Hadrat Omar ayetliyarki, Ya Rasulallah, bularini bitte qoymiy oldirish qerek. Chunk, bular sizgi qanchi omarlik qilisdi? Sizni oldir mahcub olisdi? Qoyib verginizde,32:51qoy berirganda oldurish maqchiydi, mali jandan ayrish maqchiydi, vatandan ayrishdi, mali dan ayrishdi, jandan ayrish maqchiydi, eyn qattalariz dhushlar. Udiyan rase qatta qattalar ilmiq qagani dhe torga. Bularin qutta qoymey oldurish gerekdi dilar. Lakin, siz nima disizdi başqalarga qaraganda, ular isa, ya Rasulallah, barbar ozimizi qamimiz, ozimizdan bular,33:19xuda xalasi buladan yaxshadan xikar, kelin indi buladan kechirvali qalilu, buladan baylari bosa kelib satovab gitsin, pulin alib uzun qovarilu mayli. Ya ki, bashkalarga bashkaca, yanabar xikir maslahat boldi ki, ox shiyazishni buladiganlardan, ox shiyazishni orqetsin, baldarga, shun evaziyo azad qalamiz digan maslahatlayan boldi. Bakin, brinsi, Hadrat Umarinin maslahatlar hali yukarday qepidi.33:46Bu ish xal bugenden son ayat nazil bolib, Allah Ta'ala, xadrat unlarinin gafi tohru idi, digan mazmundagi ayat nazil bolib. Lakim, bu ish xata boldi digin midi? Payqambar, maslihat tarizi salib, shu sahabalarinin maslihatlaribdan, ushin hukumini cikagdilar. Amma, uqshumanis otun tohru edib, hish qachan qattik oyaq tarab turib omazdilar. Sulayfi Hudaybiye, sul Hudayan,34:15Dayğınlar, sallallahu aleyhi wa sallam, müşrikler tamandan qoyulgan, şartlarga razı boganlarida, hazrat onlar narazı boldilar. Ya Rasulallah, bu, adalatsizlik bu. Bu, ben, bu miydi bunaysa, buna kimi idi, deyip o kişiga etiraz buldira başladilar. Rasulallah, shinda itdilar ki, ey ibn-i Khattab, men, Allah'nin elicisi men, men, Rasulallah men, nene Rabbim hiç qaçan, dekar, tashab koymidi.34:44Man qilatkan ish natoru bu nidi? Allah Ta'ala mani adastir mi idi? Diganlardan kin cin buldilar. Taslim buldilar. Churq etmadilar. Agar Rasulullahdan bran bir duyruq korsatma bulsar, shundi, dara taslim bulardilar. Talashmastilar. Maslahat salansa, onda fikirlarini aytarirlar. Hukum chikadigan bulsar, indamastilar. Dara qabul qilardilar. Bu, uksidaki imanidi, itaatgarlig shundi idi. Peygamber,35:12Sallallahu alayhi wa sallam, wafat boladiyan kullarda, wafat bolishtan aldin kasal bolgan payitlarda, hamma sahabilar tashvishda, hadratu umarlin tashvishdara, hamalikdan hamkola qattaraja. Bani buzu otkan safaram, islabottik. Yani, wafat bolgan lardan kiyan, na su, na taam, na yuku, hech nartada halawat qalmada bukshe. Yuku yok, avqatu sudan, xabar unuman unday naslar.35:41qa mutlaqa xayallaradan, yemaq ishmaqan chixqitdi, uyqdan, yemaq ishmaqdan halavat qotarildi. Hatta shu darajiye bozdilar ki, kimki payganbar oldu dese, uni kallasini oganim yaxshirat. Payganban wafat etdi digan sozini umuman eyshtesini uqshi xayallardan shikarib yuvayana kallar. Hatta wafat etdilar digan xabar tarxalganin ki, yin uqshi etkana kallar ki, yox, yakinda qayf kiyallar payganbar.36:09Bu kishi bir qayib moldilar o qaytib qesadar kerek, paygambar wafat borishlari mumkin yemaz. Bu kishi paygambar wafat borishini akillarga ham sığdırmi umuman xayallardan çikarib taşa gani kirlar. Su daracada paygambarga derinib qaludilar. Bu kishi qattik ixlasi etuqadlari ushne qibo gani dilar. Hadrat Abubakir Siddik bu kishini sal, aga hantirib bu kishige tamih dirlar. Hey, ye siz mi yigin? Allah nima digan Quranda?36:39Inna ka mayyitun wa innahum mayyitun digan ayatni uxganladan kin, Hadrat Umar dav ozlarini basib, dav hal ozlarini qollarga alib, jim boldilar, taslim boldilar. Sizan wafat itasiz, ular ham wafat itadilar, digan ayat Qur'anda. Peygamberin wafat ebsilere ayatta Qur'anda eytiligana kanu, man xuddi uxmagandi, sinu bilmagandi qagan ikan man, xuddi brinchi maratibi istibkannim.37:09deyib deyib esle edilab. Ukshi ni Allah Ta'ala ataqiyan bu kursu quvatlari Hadrati Abubakr Siddiq radiyallahu anhu zamanlarida yanashi Islamga khizmat musulmanlikke qaratligan halda davam etdi. Iki ular birgalaqib, Hadrati Abubakr Siddiq khalifa bu kursi isi isi ukshiga wazir musulmanlarina khizmatlarida turdilar.37:39Hikullar birbirlariga nuhayatda kerek odamlar edilar. Abubakir Siddiq, demak, agur basulliglari, vazminliklari, shikirlari, bilan, xuluklarini, tabiatlarini, munayimligi bilan, kerek edilar. Buqsi isa, siddatlari, qatqulliklari, dinge mustahkam ekanliglari bilan, kerek edilar. Ornik edilardi Abubakir Siddiq, ornik edilardi Hadrati Umarini,38:08ra'iyilari, fikirlarini otkirligi musulmanlari chun zarur bulardi. Shundi qilib ikiyulari musulmanlarini islari da xizmatlari da buldilar. Baygambar sallallahu alaihi wa sallam zamanlarida Qur'an-ı Kerim yazilmagan idi. Bir xil mataga ya ki matriyalgi yazilmagan. O yaddan okulardi. Har xil nasalariga, hayvan suyaklariga, tirlariga, ya ki umusan daraq, ya fraqlariga yazilgan.38:45Hadrat Abubakar Siddiq zamanlarga kelib, bu narsa bir xilmataqib qiyib dirsiga kocirilgan. Birinci marataba Quran ziyan bogan. Okin bu fikir birinci bolu hadrati onlardan chitganikan. Shun arsani qilmasak bu midir? Chumki ushe zamanda kafirlardan bir adam kelib, bularini aldab, yetmushta xarini alib, Quranini mukammal buladini adamlarini alishib. Biz qishlada musulman boldik.39:12shulayga Qur'an urga tadiyyan olayn birin dib ap getib, yolda hammalarini qirib dashashgan, shahid qalashgan. Sunay qidi Qur'an-ı Kerimini biladiyyan adamlar kemayib geti yatibdi, dib tashvish buldirib, bunu hammasini bir qil materyaliga naristaki jambilab yasib qoymasak, Qur'an-ı Kerim tarqalib, ki nimi bulamiz, digan tashvish birinci bulub Hadrat-i Umar'dan cikdi. Lakin Hadrat-i Abu Bakr, suddiq bu fikrin daral qabul kumadlar, uza vaqdi oyladlar, payganbar qamagan isliman qandi qilaman,39:41Rasulullah duyurmagani, ishara qilmagani, narsani, man qandi qalamani, de bu kishi iqkilandilar, lakin Hadrat Omarini fikirlara toru, zarur fikir ekin, Allah s.a.v. Abubakir Siddiqni hamdirlariga bu fikirini toru iligini ilham qildi, Hadrat Omarini diman ki suzlari, maslahatlari bilan, Quran-ı Kerim cemlanisi baslandi, birinci bolib. Sunayki gen, aradan vaht otib, Abubakir Siddiq,40:11Vafatlar yakınlaştı. Ukşını xalifa buluşlarga ishara peygambardan bugan idi. Vafatlardan aldım namazga otuzka buyurganları. Bu ishala idi, ishalalardan buraydi. Uzlar vafat buluyotkan faytlardaysa, xadratı Abu Bakır Sıddık, xadratı Osmanlı çakırıp, qagaz qalam alıçka buyurdular, vayazim tiddilar. Bismillahirrahmanirrahim. Hada ma ahida Abu Bakır ibn Abi Quhafa.40:43fii aakhir ahdihi bil duniya xarijan minha wa inda awali ahdihi bil aakhirati daxilan fiiha man abu abu quhafanin ula abu bakar umrinin aakhirada duniyadan chikara waqtada va aakhiratka kriyatkan waqtinin awala duniyadan kitratkan waqtinin aakhira duniyadagi in aakhirga waqtiyo aakhirattan in awalga41:14Hayati awalida, başlanisida, olum aldida, yani, kafiran, faciran, yalaganchiyan, hama tasdiklidigan, inkar etmidigan, olum aldida, bu, unin biruza, unin farmani shulki, min, ozimdanki, sizlarga, omaribni khattabini xalifa qilib tayinleyman. Mindanki, omariga itaat qilinlar, unga qulaq salinlar.41:45Agar o slarnin ishlarinizda adillik bilan hukum yurgatsa, min shunde edib umid eteman. Bu, man umid etkanlarsa. Man bilganim shu, onar slarnin ishlarinizda en adili, en haqgoy, yakshi adam, shunda ish alib varsa, shu mani umidin tohri chikkana. Agar biran bir ozyatish payda qiltsa,42:12biran bir xatabı yol qoysa, onda har bir insan ozi qilgan günahıya ozi cevab veradi. Har bir insanın ozinin kemçiligi nuxsanı bosa, ozi cevab veradi. Men yakshilikini fakat umet etaman, ghaybini bilmiman. Keyim nima bolad bilmiman ku, amma yakshilik umetiza sizlarga chunu. Bihraman, vasiyyat qalaman dedilar. Khuzurlarga onlarni, hadrat onlarni chakaldilar va tayinladilar. Menden keyim, musulmanlarga fakat yakshilik qilgin.42:43Allahun bandalariga fakat mihrbamlik bilan, adalat bilan hukumini qizginindi, u kishiga vasiyat qalib duniyadan kozcundilar. Sunda qalib, hadrati Omarinin xalifaliglari, Abubakir Siddik tamanlaridan tayinlandi. Musulmalar bu nasana bir ittifak, hech bir suçsiz qabo qildilar. U kishi, iza Allahu tamandan berirgan bu amanatini qabul etib, kollardan kiganca,43:13musulmallarini isilarida fakat yaxshilik bulan, ulalga mulayimlik bulan xorladan ki genche xizmat qizike harakat qildalar. Musulmallarini ortalarga shikib o kishi soyd etardilar ki, ey adamlar, bugun silani isilar minga nasib boldi, minga manin kekimga nasibamga qizib qaldi. Silardan bran kishi isilarizde shundi adamlar bardir, etse kerat ki,43:48O, bizge baxshla boqmastan aldinam qatqol edi. O, bashka adam baxshla boqdurgan paytta, ozi bu qatqol edi. Bugun bu indi bizge baxshla boq qaldi, indi künimiz nima boldi, desi ila kerek. Bakin, silar, bililer ki, mandan korgan ilar, mendagi qatqollik, shiddat, bu, bugun, yanaham artib getken. Timlerga, zalimlerga,44:21haddan asa diyanlarga usha sizlar mandan qurqa diyan cihatin bugun yana ham kuchaygan bilib qoyilar. Usha zalimu, fasugu facir haddan asumchilarga nihayatta qattikol bolib qaldim. Amma isyarinizde zaiflar bosa, haq goylar bosa, haq tamandagi musulmanlar boli diyan bosa, min shunaqa shiddatim, shunaqa qattikolligim bosa da,44:51u shun dey adamlarini ayağini tegi qoyamim. Silar, iki ilerde agar pakize adamlar, sadda yakshi adamlar bosa, meni yuzum, unin ayağini tegide bosa. Menges silar, yardan berimler. Hak yolda yurishimga, yardan berimler. Dib, ularga nasihat qındadir. Bu qishi, musulmallarini islaraza, shun dey qabir adalat bilan, shun dey bir hak,45:27qaniyni bulan ish albardilar ki, butun alam bu kishini qigan ishlariga qayil qala digan tarizda namunalar qaldardilar. Bur Arab-Badawi, Arab kilib, xabirati Umarini aldilariga chqib, ushex xalif-xaliglarinin bashta gerladan ki, etkin ikan ki, ey Umar, sen mani tanisamma, man seni Zaydi bin Khattab digan okayini oldirgan qatili bulaman. Yamaama digan cengda,46:03Man oldurgan man oken, tanisan man? Haa, taniman dedilar Azrat Umar. Xob, meni yaxsh koresanm? Yo, yoman koresanm? Yaxsh koresanm? Yok, yaxsh kormiman? Kim yaxsh koredi? O kesin, o kesin oldurgan qatirna. Azrat Umar anlaydilar ki, yaxsh kormiman? Haliga Arabi deyasi ki, man shu, meni yaxsh kormasligin,46:32Menin haqqi hukukumlarini sendan talab qirishimga manili qiladi mi? Meni xop yaman korayorken sen. Bakin yaman korsan, meni senda haqqim bosa, shu haqqimdan talab qilaman. Meni yaman korayanin usun, shu haqqimdan tosasan mi? Yok, dildar hadratun var. Bu adalat idi. Yaxsh korish, yaman korish, bu hamma tabiatta var. Insan, insan barki unda tabiat var.47:03insan barke onda nafs bar, insan onda muhabbat bolade, nafrat bolade. Muhabbat, nafrat, shun eqa bar, sirli narsaki, arzigan, arzmigan, narsaka payda bolade. Bar yaxsh adam, pakiz adam, kimdur shun yaman korade, nima wichin yaman korashun, uziyan bilmide. Yaman adam, fasiq, facir adam, kimdur ono yaxsh korade. Bo, qabate narsa. Amma,47:32muslimallarini ishini bashqarib durgan adamdaysa, shuni qanarsa bolsada, bu, unin ishige asla alakasi bomasligi kireykin, unga dakli bomasligi kirek. U kesini oldirgan, ya o kesini oldirgan ichun, u amirul mu'minin xalifa albatti yaman koradi, yaman korishi shard, lakin yaman korishi, uni haqqini bacakilisdan tosmasligi kirek. Tosmiman, haqqim yox, dedilar, hadrat umar.47:59lakin shubilamam qamastan haligi badabi arabam shubi qa xuda qa shubi turaburmastan u yan tili qa irq biro baladiga raq, mahmadana raqa qan u eddiki hamayli mani yaxsh korishin, yaman korishin nima nga ahamiyati yox, qizighi yox yaxsh korish bu xotillani ishi, dib qoyda yani muhabbat bu xotillaga xas narsa u yaxsh korish, yaman korishin nima nga ahamiyati yox48:30Lakin, Hadrat Omar, u kshi Allahu Peygamberdan qorqadigan, adalatli hukumran edilar. Misirde, u kshi tamallardan tayinlangan, vali, hakim, Misirnin hukumdari, Amr ibn al-As digan kishidilar. Hadrat Omar, davrlarda, Islam diyari kin gayib, atraflar, musulman bu mu gallar, cana ham musulmanlikke, başqan ondakatlar ham islangi kere başladilar,49:02Hadrat Omar valiler cenetardilar. Misirnin valisi, Ablu ibn al-As'nin oğulları, Ushadda, Misirda, balalar bilan oyna girib, bir hadisa roy verdi. Harqil ballar oyna girishib, shu oyna girgan ballarinin içine bir nasraninin ham balasi barakan, Misirda, qadimdan, xristiyanlar, nasranilarin mawjud. Oyna girib,49:27ortada bir geb soz bolduyu, bu kishini oğullara, Amrub'un asini oğullara, Nasrani'nin oğullarini bir şafala oğruzu. Urup günü qoymastan, mana bu, uluq adamlarinin xanadanidan senge nasibat edi. Hurmatli, izzatli amaldarinin balastan senge nasibat edi. Bu geb, uluq atasini qulaqa geti barzi. Urganiyyam, urganim, haligi diganichi. Yani, zulum, adalatsizlik. U adam,49:58iciga yutti, payetini payilab yurdi, u nasraniynin atasi. Payetini payilab, murcellar astar astar barib barib bu xabarini Hadrat Omarga yetkezdi. U blaridi Hadrat Omargi kin ikaniyilarini, qanaka insani ikaniyilarini. Xunqun buyan seni bir tazirini birayin didimi iciga tugib, alib barib Hadrat Omarginin kulaqlariga bunu yetkezike munafsab oldu. Hadrat Omar.50:27ekki unu chakirtirib kitirdilar faytasi ka Madinaga. Ablubla'as, Misir qanaqan amlakas, shunin hukumdara. Anubir Nasrani, addi bir insan. Ablubla'as niyam oğul bilan chakirtirdilar, hukumdarla, valina. Nasrani niyam Atabala chakirtirdilar. Kigin bugan vaqiyana soradilar. Hamma tafsilatini eshtikallardan kigin qarar chikardilar.50:59hukum chikardilar ki, Amr-ul-Nu'as yelkesini acik duradi. Nasrani'nin balasi, oqli Amr-ul-Nu'asini yelkesike uradi. Qasasinin uchini aladi. Iba, aciba, bu qanaka, Amr-ul-Nu'as urgan yogun balani, yash balani? Kim burdi ozi? O kishinin oqli urdi. Akin, o kishinin oqli ursiga sabab bugan adam kimidi? Sabab bugan bu atasiydi. Shu atasinin amali tuayli.51:27atasinin mansabiga mağrur bolib, ki qeyib gerdiygan bu yash bali atasini amandar digini pishqittirib urdumu, atasi sabab, sincin atasini urishka, Hadrat Omar hukum çikardilar. Lakim bu hukumni, o nasrani kutumagan edi, xicalat bolib gettigindan. Qanday qolib, bur katta mamlakatini pashas edik, agar tabir tashbih caiz bosa, adamni bir yash bali urishkira gelib, yerkasini acirib koyib.51:57cemaatini ortasita unik kaltaylashkiraq. Bunga u adam chidamadi, atasi uyaldi, xicalat tortib, hazrat Omargi yaninib, ey amir muminin, uzur, kechirin, bu hukumizdan qaytin, man boldi boldi kechirdim, tavba qildim, uzur mazur deyizgi qaramastan, hazrat Omar bu hukumini icra ettirdiler. Adatta qarga qargana qozun chok umiyidi aslinda. Lakin husunmanlik bosa, etqad bosa, iman bosa chi.52:30Unda, başqa shahalat boladi. Azad Omar, bir kunu, xutba uxtogan payitlarida, jumaada, adamlariga nasihat qilu, vaaz qilu, ayallarini mahra kupayib kiti atitdi, toy bolis qimboq qilu atitdi, uylanisga, adamlarini qurbi kimi, maharini artigligi, qobligi, qob kuyovlariga, uylan mahcubogallariga, agir suy atitdi. Azra qililar, kema itirilar, digan,53:00mesehatini qitturgan payetilarida, orqadan bir ayal sun dey, orunan tur, hey omar, nima diyabsiz? Allah quruanda nima digan? Siz nimalar diyabsiz? Wa ina ataytumuhunna qimqaran, falatahudu shayan. Agar qimqar barabarda, agar bir ayalga, ayallarga qimqar, cuda qattababla, deyik, shahidliyi ravishta taqdib deyik.53:27taadik dunya bergan gusiyilaram ayallarga mahar qilib. Omeylar qaytar omeylar, ma bada aila buzuladigan gusiyam maharini qaytari alim midi, mahar guzla qab kitadi. Xu bergan maharilar taadik gusiyam qaytari omeylar diyabta Allah ta'aba. Yani bu yerdan cikadi ki, siz maharini kemaytir maqsiz, Allah taadik diyab duyu, dinar taadik mahar bereman desa, bir er mart adam cikib, bu ayalga, manashi qizga, manashi mahar bereman desa.53:56Allah, bir olur, deyip qoygan nesiz, nima haqiz bar çikilaşka, deyip bir ayal, şun deyib ordundan turub yaprazi. Şun da hadarat Omar nima dedilar, bir şeyler bunu, kime kan bu bi adam? Bizdik, uluq adamın qadrini bilmestan, çünki adam naldira bizi avroyniz tukib, bizi bi hurmat qalib, bir ayal basib ilan, bizdik aqil urbet edigan bozdu mu? Demadilar, yaqib o meselem yanlarla turgan malazimlara, tasir biz fazit orduyimiz, deyib.54:27Yubrib barib qanib yaqqa yirinchi, iyaqda qaflashamiz. Degan qafla qomadi. Nima didilar? Hadrat Umar ayatdilar ki, bir rivayatta, imra'atun asabat wa Umaru akhta'a. Umar, Umar xata'a qulda. Bu ayal tohru etdi didilar. Anawu mardlik. Mardlik faqat kina kuch quvat bilangini imas iken, Hadrat Umar da kuch quvatan baridi.54:58Okshi hal musulman bu mestten aldinaq daim okshinin zuvelasini, xamirtirisini kattaqilgan ikan, okshi sunaqabir baqvat, tahlaman bolib yaralgan ikanlar Allah damanadan. Kingi zamanda yan sunaqab kuch quvatlari kamaymadi, maddi quvatlari, lakin insani, insanligi, mardligi, zorligi, onin kuch quvatı bilanmasa ikan, adam gerçeligi bilan, haqiqatni yaxshi korishi bilan.55:28adalatini yaxish korishi bilan, adamini mardiligi bilinarkin. Xata qildin, minberden turup, min xata ettim. U xatim, u ayal toğur kapirdi digan adam, hakikatdan mard adam. Bu kişi Hadrati Umar. Bu ish Hadrati Umarinin kollerden kiladi. Hadrati Umarini yaxish koridigan adamlar, kollerden kiladi inshaAllah. Burkunun kiçesi, u kişi,55:58fukaralarini haldan halara alish uchun chikdilar. Ahyan ahyanda, hamma uxla biyaz kempaytida, kechasi, shahar aylanardilar. At, chunki o adatta apkinizdigan rasmi akhbaratlar kupincha, bilgelgan, uyaqib-uyaqib toqrilangan boladda, chunki akhbaratini apkivatkan adamlaram gap eshtifamastik geriyda. Balan cuyada Pustanboldi, bir sal, chatara xabar apkigan, bosa ux apkigan adam xuddi, ayibdardik, u bir inchi,56:28nasibanu apqaliçdan qorqub, iyaqda qibubatgan boqsa bolibursundi, unu tikqislab, bashluqni aziqa, hammasi orttaq, ya başluq ya taqsir, hammasi cahili, hamais yaxshi, deb mukafatu isha asa. Allakin, Hadrat Omar, radiyallahu anhu, oz kozlar bilan barib, şunu qorib, u rasmi ahbarattanam tashqara, narasmi yollari bilan ozlari barib dexirib,56:54qorib halidan xavar alardilar adamlarini. Bir kum keychasi, bir xanadanla usibket yatsalar, yuzu alazi chiki yatsibdi. Qarab, dey teqsil qorsalar, hechkim yok, bir gharib ayal, hechkim yok iken, iri seferda mi, xullas uz yalgiz, xodan, agur ayal xalatdi iken, ushanda, kuz yaliden paiti tutub, kasali tutub durgan paiti iken, tulgax,57:25Tutub turgan halatda korub qaldirda. Shashub, unilergi barib, uxlab yatgan coydan ayvallarini ugatdilar. Orladan turguzdilar. Etdilar ki, Allah uchun bir savab ish gereymi sange? Allah sange bir savab ishni hazır tayarlab turibdi. Yuhagin aycanisidib, yeteylib, abcidilar, keyin yanlarda hamrahlari bilan birga. Azgina un aldilar unilerden.57:55yuag aldilar, azgina shakar aldilar, keyin, abu obayda bilan birgaliyida, usha ayalini uyga qarab yurdilar. Yolda kitotkan payitlarida, abu obayda, ya amirul mu'min, man gayan berin ma azgini kotarayi, desilar, etdilar ki, san qiyamat gunda mani gunahumim kotarasamma, dedilar. Keyin, yilab uzları, usha xaltani kotarganlarica, haligi ayalini uyga bardilar. Khotirlarini kirgizi vardilar, ayalini koziyarali.58:24qigin woshatda oturishtilar ta tanga qadar ayallara bular ocaqqa ala yaqb turishti qazan asib turishti ayallara o qishi ayallina harigi khatirini toqduridi bular qazan asidilar yaq salishti ala yaqishti su salib, un salib, atalat ayarlib xaligi ayaliga ishirib qigin khatirican borib qaytishti. Hazrati Abubakir Siddiq bu qishini xalifa qilib tayinligan faytlarida odamlar58:58qorqishkan akan, ayishkan akan ki, eyy, Abu Bakr, bizdi kimge tashab kit yapsiz? Shunakabir qatqol adamga mi? Qadani aldiga borganda, nima dixiz? Allahnin bandalarini, musulmanlarini, kimmigoliga tashab kildiginda, Allah suresa, nima dixiz? Shunda, Abu Bakr Siddiq, radiyallahu anhu, etkini keller ki, min, ularini, ishlaridagi en yahshi adamgi tapşirib kirdim, sani bandalarini, dib, ey teman.59:29qiyamatki qadar qiyamatki qadar qiyamatki qadar qiyamatki qadar qiyamatki qadar60:00Bir au kelib desa ki, u shiyarida bir khachir yolda qaqilib yiqilib olib qaldi desa, shundanam miragimga vahime basadi, shundanam qorkaman, hudayim, qiyamat günman toqizib, ey umar, naga o iraqdagi yolli toqrilab qoymadin, u shi khachir qaqilib oldi, senin tifailidan, senin bifar balin tifailidandib, Allah meni sorak qiladim edib, qorkaman derdilar. Nafagat insanlarimi bakim,60:29addi canavarlarna, hayvanlarna, khashiro esheglarna ham, addi qurtu kumusqalarna ham, mamnul musulma adamnin ussuda, aynasa, baslonu ussuda, haqqi kub ikalligini, hadrati umar, yakshi tushunardilar. Bu qishi, hegiratini otuz üçünci ilida, shahid bondilar. Fajr namazini çıq qitibken payetlerda, abu lu'lu'a firuz digan bir macusi, müşrik bu qishi qaz qılib,60:59buqşını şahid qıldı. Allah Ta'ala cuaylarını cennetten qılladı. Bu peygambar a.s.nin vaadaları, biz ta'alarımızdan isi salamlar, dualar, buluşunu surimiz. Allah a.s.ni peygambar a.s.vaqşının sahabaları, şagirdleri, buğzlarının yullarını bizge nasib etib, bize amar qılib, ufiler bulan cenneti didar korusunu Allah nasib etsini surib qalımiz.61:27Ashhadu an la ilaha illa anta astaghfiruka wa atubu ilayk. Allahumma salli wa sallim.Tampilkan transkrip lengkapKomentarBelum ada komentar. Jadilah yang pertama berbagi renungan yang bermanfaat.