♪ Playing in the audio bar belowLectures & RemindersSesAllahın ucalığıadmin·1 view·5 months agoSource: IslamHouse.com#Audio#IslamHouseMetinbeta▸Otomatik metin. Hatalar içerebilir; kelimelerin doğrusu için kayda başvurun.0:04Bu qəsit, Beynəlxalq İslam İrsinin Dirçəlişi Cəmiyyətinin sifarişi ilə A.S.R. firması studiyasında yazılmışdır. Bismillahirrahmanirrahim. Rəhimli və mərhəmətli Allahın adı ilə. Allahın ülvülüyü. Müsəlman qardaş, sən bilməlisən ki, bu risalə, möhtəzilə təlimi meydana gəldiyi vaxtdan bugünə qədər müsəlmanların fikir ayrılığına səbəb olmuş,0:38Həm özləri, həm də özlərindən sonra gələnlər üçün təhrif.1:07yəni mənanı ari cür vermək qapısına asmışlar. Bizcə buna yalnız onların sələflərin haq yolundan azması səbəb olmuşdur. Şübhələr və onlara cavab. Sələfləri əvəz edənlər arasında Allah tağlanın üstünlüyünü idəli sürərək, onun bənzərliyi və cismaniliyini, yəni Allahı insana oxşadaraq və ona üzvlər mənsub edərək iqar edənlər və Allaha dünyalı mənada məkan şamil edənlər də vardır.1:38Bu iki məsələdə şübhəni aradan qaldırmaq zərurlidir. Bu şübhələrə cavab olaraq, aşağıda bəzi imamların cavablarını veririk ki, onlarla Risalənin mətnində də tanış olacaq. Hafiz Müeym bin Həmmad, imam Əz-Buxarinin ustadı, demişdir. Allahı öz məxluqına bənzədən küfr etmiş olur. Həm də onun özünün özünü vəsv etməsini inkar edən kafirdir.2:06Onun özünün özünü və onun rəsulunun onu vəsv etməsində təşbih, yəni bənzətmə ola bilməz. İsaq bin Rahaveyi demişdir. Təşbih, yəni bənzətmə, insan öz eşitmə və görmə qabiliyyətini Allaha şamil etdikdə baş verir. Əgər adam desə, Allahın əlləri və ya eşitməsi mənimki kimidir, bu bənzətmədir. Əgər o eşitmə və görməni Allahın buyurduğu kimi başa düşüb,2:37necə sualını və ifadəsini Allaha aid etməsə, bu halda bənzətmə mümkün deyildir. Teala buyurur, mənim kimi eşidən və görən bir kəs yoxdur. Allahın sifətlərini, yəni atributlarını tamamilə və ya qismən inkar edən möhtəzilə və cəhmiyyət əliminin nümayəndələri bu sifətləri sübut edən hər şəxsi cismaniliyi və təşbihi idrar edən kimi təqdim edirdilər. Onlar arasında eləri vardır ki,3:07və onların məsləhdaşlarını cismanilik və təşbih tərəfdarı kimi tanıdırdılar. Bunu Əzzinə kitabının müəllifi Əbu Hatim və başqaları qeyd edirlər. İkinci şübhə, məkan. Məkan dedikdə, konkret hücud daxilində mövcud olan, yerləşən bir şey nəzərdə tutulur. Bugün insanlar bu sözü məhz bu mənada qəbul edirlər. Onlar bu terminlə Allahın ülvilik, yəni ucalıq sifətini ispat etmək istəyirlər.3:40Buna cavab olaraq deməliyik ki, Allah-u Teala bu mənada məkanda yerləşə bilməz. Tealanı məxluqlar əhatə edə bilməz. Belə ki, o bütün məxluqlardan daha əcəmətlidir, daha uca və qüdrətlidir. Onun kürsüsü səmaları və yeri əhatə edir. Allah-u Teala buyurur, Allahı lazımınca qiymətləndirmədilər. Halbuki qiyamət günü bir bütünlüklə onun oğucunun içində olacaqdır.4:16sağ əli ilə büküləcəkdir. Əz-Zümrə 39-67 Hər iki səhih əsərdə Peyğəmbərin, ona da onun mələsinə Allahın salavatı və salamı olsun bu hədisi verilir. Allah yeri əhatə edir, göylər isə onun sağ ucunun içindədir. Allah deyir, Mən hər şəyə hakiməm, bəs yerin hakimləri hardadır. Məkan həm də heçlik, məkansızlıq mənasında işlənə bilər.4:46Bu halda aləmin sövqündə olanlar nəzərdə tutulur. Allah-u Teala aləmin üzərindədir. Bu mənada məkan gerçək olan, məhdud olan demək deyildir. Bu məkan məxluqlar yaranmamışdan qabaq mövcud olmuşdur. Əgər alimlərdən və imamlardan kimsə məkanı Allah-u Tealaya şamil edildiyini oxusan, bil ki, burada məkan dedikdə heçlik, üdudsuzluq nəzərdə tutulur.5:14Bu halda Allahın ülviliyi, yəni ucalığı da səbut edilir. Bununla da Sübxanəhu təalanın ülviliyini inkar edən cəhmiyyə və tətil əhlinə tutarlı cavab verilmiş olur. Onlar həmçinin varlıq, vücud mənasında Allahın hər yerdə olması fikri ilə çıxış edirlər. İmam Malik Allahına rəhmət eləsin demişdir. Allah göydədir, yəni göyn üstündədir. Onun ilmi isə hər yerdədir.5:42Bu elmdən kənarda heç nə yoxdur. İmam Əhməd ibn Həmbəldən soruşurlar. Allah yedinci səmanın üstündə öz ərşindədir. Öz məxluqundan aralıdır. Onun qüdrəti və elmi isə hər yerdədirmi? İmam belə cavab vermişdir. Bəli, o öz ərşindədir. Onun elmdən kənarda heç nə yoxdur. Abdullah bin Əl-Mübarəkdən, Allah ona rəhmət eləsin, soruşurlar ki,6:12İzzət və cəlalət sahibi Rəbbimiz haradadır? O belə cavab verib. Yeddi göyün üstündə, öz ərşindədir. Öz məxluqundan aralıdır. İmam bin Xüzeymə, Allah ona rəhmət eləsin, demişdir. Allah tağlanın öz ərşində, yeddi göyün üstündə olmasını iqrar etməyən şəxs, Rəbbinə münasibətdə kafirdir. Tövbə etsə, tövbəsi qəbul olunar. Əks təqdirdə, boynu vurulmalı, cəsədi isə,6:43müsəlman və əhdi peyman sahiblərinin layiq olmadığı leşiyi verən zibilliyə atılmalıdır. Onun malı da haramdır. Bu maldan müsəlmana heç nə çatmaz. Belə ki, Peyğəmbərlərimizin, ona və ailəsinə Allahın salavatı və salamı olsun buyurduğu kimi, müsəlman kafirin varisi ola bilməz. Öz dövrünün tanınmış alimi, Şam əhli olan İmam Əl-Avzayı, Allah ona rəhmət eləsin, demişdir.7:12Ardıcıların kifayət qədər olduğu bir vaxtı biz deyirik. Böyük və qadir Allah öz ərşinin üstündədir. Onun sünnədə verilən sifətlərinə imam gətiririk. Əhməd ibn-i teymiyyə, Allah ta'lı ona rəhmətləsin, demişdir. Əl-Ağzai bu sözləri Allahın öz ərşi üstündə olmasını və onun sifətlərini inkar edən cəhmiyyə məzhəbi meydana gələndən sonra demişdir ki, adamlar...7:42Sələflərin təliminin bunun əksinə olduğunu bilsinlər. Mərhum İmam Əz-Zuhri demişdir, İslam Allahdan risalədir. Peyğəmbərə onu çatdırmaq, bizə isə ona təslim olmaq vacibdir. Mərhum İmam Əl-Ağzai demişdir, sən sələflərinin yolunu tutmalısan. İnsanlar səni rədd etsələr və ya səninlə təmtaraqla danışsalar da fikirlərindən dönməməlisən.8:13Təqribən 50 il bundan sonra Şüreykdən soruşurlar. Ya əbə, Abdullah, bizdə bir dəstə möhtəzillər vardır ki, bu hədisləri inkar edirlər. Allah dünya səmasına yenir və cənnət əhli öz rəbbini görürlər. Şüreyk bu məzmunda təqribən 10 hədis söylədi və dedi, biz öz dinimizi əshabələrin ardıcılarının övladlarından əxs etmişik.8:42Qəsollar kimlə öz əqidələrini əxd etmişlər? Qaynaqların ən yaxşısı, ən xoşa gələni, ən təmizi, ən faydalısı asanlıqla qavranılan, aydın ifadələri və dərin mənaları ilə seçilən, insan qəlbinə inam, iman, təslif və təzim hissisi ilə dolduran, ona elm və marif nuru saçan Məhəmmədin şəriətinin qaynağıdır.9:10füurularının vəhirlərlə başa düşülməsi mümkündür. Təala buyurur, biz Quranı əzbərləmək üçün asanlaşdırdıq, görəsən onu öyrədən bir nəfər varmı? Əlqəmər 17.32.40 Mühəmməd, ona qaylasına Allahın salavatı və salamı olsun şəriyyətinin insan qəlbinə, dilinə, bədən üzvlərinə, haqq yolunu tutmasına, doğru istiqamətə səmt götürməsinə təsiri,9:39en gözəl və en yaxşı təsirdir. O, qəlbi saflaşdırır, bədən özüvləri də onun üçün saflaşır. Şəriətin əksi, batıl olanların qaynaqlarıdır. Xüsusilə bu, o şəxslərə aiddir ki, öz dinlərini tərsəfi prinsiplərə əsaslanan əqli hikmət adlandırdıqları nadanlıq üzərində qurmuşlar. Bununla onlar Allahın öz ərşi üzərində yüksəlməsini inkar etmişlər.10:08Onların qaynağının fəsadı, zahirinin və batinin batilliyi aşkar oldu. Şəriyyət və səlsəbil qaynağını dinsizliyin kökü olan xəbislik və qabahət qaynağı ilə əvəz etdilər və bununla da həm üsullarda, həm də firulardan günaha battılar. İmam Əhməd bin Həmbəl, Allah ona rəhmət eləsin, zındıqlara və cəhmiyyət tərəfdarlarına cavab əsərində yazır.10:39Siz Allahın ərşə istihva etməsini inkar etdiniz. Allah taala buyurur, Ər-Rəhman ərşə yüksəldi. Tahə 15 O buyurur, göyləri və yeri altı günə yaratdı və sonra ərşə yüksəldi. Yunis 3 O bizə bildirmişdir ki, göydədir. Və o deyir, Allahın göyn üstündə olduğuna və yeri titrədə bilməsinə əmin oldunuzmu?11:08Elmülk 16. Yaxud göydə olanın üstünüzə daş yağdıra bilməsinə əmin oldunuzmu? Elmülk 17. O buyurur, pak söz ona doğru yüksəlir. Fatir 10. Pak söz Allahın zikri, salih, əməl, inkar ediləndən uzaqlıq, tilavat və s. deməkdir. O, İsa'ya demişdir, sənin ömrünü tamam edib dərgahıma qaldırram.11:38Ali İmran 55. O buyurur. Allah onu öz dərgahına qaldırdı. Ən-Nisa 158. Yenə buyurur. Yerdə və göylərdə olanlar, yəni bütün məhluklar və dərgahında olanlar, yəni mələklər ona məxsusdurlar. Əl-Ənbiya 19. Yenə buyurur. Üstlərində olan rəbbilərindən qorxurlar. Ən-Nəhl 50. Yenə buyurur.12:07Mələklərin qaxtığı pillələrə sahibdir. Əl-Ma'aric 3 buyurur. O, öz bəndələri üzərində mütləq hakimdir. Əl-Ən'am 18 buyurur. Ən uca və ən əzəmətli olan odur. Əl-Bəqərə 255 Bununla Allah bizə bildirir ki, o səmadadır. Göylərdə olan da, yerdə olan da Allahdır. Əl-Ən'am 312:41Qadir Allahın kəlamının mənası budur. O gövlərdə olanların da, yerdə olanların da tanrısıdır, ilahıdır. O ərşin üzərindədir, onun elmi isə ərşdən kənardakıları bəhat eləyir. Allahın elmindən xalı bir məkan yoxdur. Allahın elminin bir yerdə olub, o birisində olmaması mümkün deyil. Bu həmçinin buyurur, Allahın hər şəyə qadir olduğunu.13:09Allahın hər şeyi öz elmi ilə əhatə etdiyini bilməyinizdən ötürü Allahın əmri məxluqa nazil oldu. Əttalaq 12 Soal və cavab Şeyxül İslam Əbül Abbas Təqiyyəddin Əhməd bin Teymiyyədən, Allah ona rəhmət eləsin, etiqad məsələsində bir-biri ilə ixtilafda olan iki nəfər barədə soruşurlar. Onlardan biri deyirdi,13:39Allah sübhanəhu və təalanın səmada olmasına etiqad etməyən şəxs haqq yolunu azmış olur. Başqası deyirdi, Allah sübhanəhu məkanla məhdudlaşmır. Bu şəxslərin hər ikisi şafeyi məzhəbində idilər. Bizə deyin görək, əs şafeyinin, Allah ondan razı olsun, məzhəbindən nəyi qəbul eləyək? Onda savab olan nədir? Allaha həmdu sana olsun.14:10Allah rizasını qazanmış Əş-Şafiyyinin etiqadı İslamın sələfləri sayılan Malikin, Əs-Sauranın, Əl-Ağzayının, İbn Əl-Mübarəkin, Əhməd bin Həmbəlin və İshak bin Rahəviyyinin etiqadıdır ki, bu da öz növbəsində Əl-Fazil bin İyaz, Əbu Süleyman Əd-Dərani, Səhl bin Abdullah,14:40İmam Əbu Hənifə, Allah ona rəhmət eləsin,15:10Ashabələrin və salih ardıcılların etiqadı ilə eyn olmuşdur. Bunu kitab və sünnə sübut edir. Bəşşafeyi özünün Ər-Risalə adlı xütbəsinin əvvəlində demişdir. Özünün özünü vəsv etdiyi kimi olan və məxluğunu vəsv etdiyindən üstün olan Allaha həmdu sana olsun. Mərhum imam göstərir ki, Allah öz rəsulunun15:38ona və ailəsinə Allahın salavatı və salamı olsun, dili ilə öz kitabında onun özünün özünü etdiyi kimi vəsv olunur. Əhməd bin Həmbəl deyir, Allah yalnız onun özünün və yaxud onun vəsulunun, ona və ailəsinə Allahın salavatı və salamı olsun, hər hansı bir təhrif və nöqsanlan, hər hansı bir uyğunlaşdırma və bəncətmədən xali olduğu kimi vəsv olunmalıdır. Onun özünün özünə aid etdiyi gözəl adlar və ülvi sifətlər,16:07Ona şamil edilməlidir. Və onun sifətlərində, nə zatında, nə də ki, əməllərində ona bənzər bir şey yoxdur. O eşidəndir və görəndir. İmam həmçinin demişdir, səmaları və yeri, onlar arasında olanları altı günə yaradan və hər şey yüksələn odur. Musa ilə kəlamla, yəni sözlə danışan, dağa nur saçan və onu parçalayan da odur.16:37heç nə onun sifətlərindən bir zərra da onu təmsil etmir. Heç kəsin elmi, onun elmi, qüdrəti, onun qüdrəti, mərhəməti, onun mərhəməti, istifası, onun istifası, eşitmə və görməsi, onun eşitmə və görməsi nitqi, onun nitqi kimi deyildir. Nə də onun kimi kimsə nur saçab bilməz. Allah sübhanəhu, Allah ta'ala bütün maqislikdən uzaqdır.17:07və kəmallığına görə müqəddəstdir. Bizə bildirmişdir ki, cənnətdə ət, süt, bal, su, inək, qızıl vardır. Abdullah İbn Abbas, Allah onların hər ikisindən razı olsun, demişdir, ahirətdə olanlardan dünyada yalnız adlar vardır. Bu qayıb olan məxluqlar, adların uyğunluğu ilə yanaşı, gözlə görünən məxluqlar kimi deyillər.17:37Adlarda eyni olsalar da, xalik öz məxlubundan daha əzəmətlidir. O özünü canlı, bilən, eşidən, görən, mərhəmətli və rəhimli adlandırmışdır. Canlı onun kimi canlı ola bilməz. Bilən onun kimi bilən, eşidən onun kimi eşidən, görən onun kimi görən ola bilməz. Mərhəmətli onun kimi mərhəmətli, rəhimli onun kimi rəhimli ola bilməz.18:08Cariyyə barədə məşhur hədistə deyilir. Ondan soruşurlar, Allah haradadır? Dedi, göydə. Lakin bu o demək deyildir ki, Allah səmanın içindədir. Səmalar ona əhatə və ehtiva etmişlər. Millətin sələflərindən və imamlardan heç kəs bunu deməmişdir. Onların ümumi rəyinə görə Allah səmaların fövqündədir, yəni üstündədir. O, ərşin üstündədir. Öz məxluqundan aralıdır.18:38Məxluqunda onun zatından heç nə yoxdur. Həm də onun zatında məxluqundan heç nə yoxdur. İmam Malik demişdir, Allah səmanın üstündədir, onun elmi isə hər yerdədir. Allahın səmanın içində olub, onun vəhatə edildiyini, onun məxluq kimi ərşə və ərşidən başqa bir şeyə möhtac olduğunu, onun ərşə istifasının,19:06Məxlubunun kürsüya oturması kimi olmasını zənn edən şəxs yol azandır, nadam bidətçidir. Səmalar üstündə ibadət etdiyi Tanrının, əşqdə salavat və səcdə etdiyi Rəbbin mövcud olduğuna, öz Rəbbinə doğru yüksəlmək vasitəsi olan Məhəmmədə, Quranın onun dərgahından nazil olmasına inanmayan şəxs bir onun dinsiz, yol azmış bidətçisidir.19:37Allahın səmada olmasına inanmayan yolun azamdır. Bunu qəbul edib, lakin Allahı onu əhatə edən səma içərisində olduğunu zənn edənsə, səhv etmiş olur. Bunu qəbul edən, kitab-ı kərim və sünnənin ifadə etdiyi, millətin sələflərinin və imamlarının yekbil razılığını qazanmış, Allah öz səmaları üzərində, öz ərşi üzərindədir və məhluklarından aralıdır fikrini qəbul edən haqlıdır.20:08Bunları qəbul etməyənsə, rəsulun dediklərinə qarşı çıxır, müminlərə məxsus olmayan yolun yolcusu olur. Əslində bu adam Rəbbini inkar edən dinsizdir. Onun əslində ibadət etdiyi məbud yoxdur. İstəyilən müracət etdiyi və tənəh apardığı Rəbbi də yoxdur. Bu cəhmiyyət həliminin tərəftarlarının onlara bənzər başqa fironi dinsizlərin iddialarıdır.20:38Allah öz bəndələrini istər ərəbləri, istərsə də əcəmləri Allaha dua edərkən, kütrətən başlarını ayaqları altına deyil, yuxarı qaldırmağa sövq etmişdir. Ariflər demişlər, Arif adam, ya Allah ifadəsini dilindən əvvəl qəlbində deyirsə, bununla ülvüliyi, yüksəkliyə üz tutur, nə sağa, nə sola baxmır. Bu məsələlərə hülul...21:07və tətil, yəni Allahın sifətlərinin bəzilərinin mənasını inkar edənlər, məsələn, cəhmiyyə, möhtəzilə, əş'ariyyə, indiki dövrün əhbaşları, şübhələri vardır. Bununla olar, Allahın kitabına, Rəsulullahın, ona və ailəsinə Allahın salavatı və salamı olsun, sünnəsinə, müsəlman millətinin sələflərinin, eymamlarının ümumi fikrinə,21:37Allahın öz bəndələrinin qəlbini fitrətən sövq etdiklərinə qarşı çıxırlar. Onlar həmçinin səhif əqli dəlilləri də inkar edirlər. Bütün bu dəlillər belə bir yekdil fikri ifadə edir ki, Allah öz məxluqlarının üzərindədir, yəni sövqündədir, onların üstündədir. Allah taala bu fitri hissi vacib olaraq qocaya da, cavana da, köçərilərə də aşılamışdır.22:07Onlarda xalqi təalanın varlığına fitri nam doğurmuşdur. Peyğəmbər ona və ailəsinə Allahın salavatı və salamı olsun buyurur. Hər bir doğulan fitri qabiliyyətlə doğulur. Onları valideynləri ya yahudi, ya nəsrani, yəni xristiyan, ya da məcusi, yəni ateşpərəs edirlər. Həmçinin heyvanlar sürü halında yaşamaq üçün yaranırlar.22:35Onlarda bir nalizlik hiss edirsinizmi? Əbu Hüreyra, Allah ondan razı olsun, demişdir. Əgər istəsəniz bundan sonra oxuyun. Allahın insanlara aşıladığı fitri qabiliyyət, Allah məxluqlarında əvəz edilməzdir. Ömər bin Əbdül Əzizin, Allah ondan razı olsun, irəli sürdüyü fikrin mənası budur. Sənə kitab vasitəsilə uşaqlara da, köçərlərə də məxsus dil verilmişdir.23:05sənə fitri qabiliyyət bəxş edilmişdir. Allah öz bəndələrinə haqqı, fitrətən bəxş etmişdir. Peyğəmbər ona və ailəsinə Allahın salavatı və salamı olsun, bu fitri qabiliyyəti kamilləşdirmək və iqrar etmək üçün göndərilmişdir. O fitrəti çevirmək və ya dəyişdirmək üçün gəlməmişdir. Peyğəmbərin ona və ailəsinə Allahın salamı və salavatı olsun, fironsu və cəhmiyyətçilər kimi düşmənləri isə,23:35Allahın bəxş etdiyi fitri qabiliyyəti dəyişdirmək istəyirlər. Adamlar arasında şübhə doğuran sözlər yayınlar. Adamların çoxu onların məqsədini başa düşmür, onlara tutarlı cavablar verə bilmirlər. Onların yol azmaqlarının əsl səbəbi, ümumi cümlələrlə nə Allahın kitabında, nə onun rəsulunun sünnəsində olmayan, hə də ki, müsəlman imamlarının hər hansı birinin işlətmədiyi sözlərlə24:05danışmalarıdır. Məsələn, ləfs, təhəyyüz, yəni qərəz, cism, cihət və s. sözlər bu qəbildəndir. Arif olana, onların şübhə toxumları səkməsi aidindir. O, yalnız kitab-ı kərim və sünnədə ifadə edilən fikirləri rəhbər tutaraq deyir. Əgər bizim ayəmizi təftiş edənləri görsəniz, ona qarşı çıxın və buna imkan verməyin. Allah, onun adları,24:35Sifətləri bu arədə kitab və sünniyə zid sözlərlə danışan şəxs, Allah ayələrini batilliklə tətbiş etmiş olur. Bu adamlarla çoxsu müsəlman imamlarına onların demədiklərini şamil edirlər. Əbu Hənifiye, Əş-Şafiyye, Maliye və Əhməd bin Həmbələ onlara məxsus olmayan fikirləri aid edirlər. Öz adıcılarına deyirlər.25:04Bu filan imamın eytiqadıdır. Onlardan səhih dəlil və subut tələb edildikdə yalanlara aşkar olunur. İmam Əş-Şafiyi demişdir. Kəlam əhlinə hökmün budur. Onların dabanlarına quru xurma çubuqları vurub, tayfalara və qabilələrə nümayiş etdirlərək deyilməlidir. Kitab-ı kərim və sünnədən üz çevrib kəlamı qəbul edənin cəzası budur.25:36Ebu Yusif Əl-Qazi demişdir, dini kəlamla qəbul edən zındıqdır. İmam Əhməd demişdir, kəlama bürünmüyən adam məqsədinə çata bilər. Bənzətmək yolu verən bəzi alimlər demişlər, dinsiz heçliyə ibadət eləyir, dinsiz kördür. Bənzədən isə, Allahın dinində qiymətli olan da, qiymətli olmayan da aydındır. Allah taala buyurur,26:08Beləliklə, sizi diqqət mərkəzində olan millət etdik. İslam üçün sünnə, aləm üçün İslam kimidir? Nuzul barədə hədisin şərhi. Məğrib Hafiz ibn Əbdülbər demişdir. Əbu Hüreyre, Allah ondan razı olsun, söylüyüb. Peyğəmbər ona və ailəsinə Allahın salavatı və salamı olsun demişdir. Hər gecə Rəbbimiz təbarək avətə ala.26:38Dünya səmasına yenir. Bu vaxt gecədən hələ üçdə biri qalmış olur. O soruşur. Mənə dua edən kimdir? Ona cavab verim. Məndən istəyən kimdir? Ona bəxş edim. Məndən məğfirət, yəni bağışlanma diliyən kimdir? Onu bağışlayım. Bu hədisi Malik Muvadda kitabında, Əl-Buxari səhihində, Müslim səhihində,27:07İbn Əvdül Bərh təhmid əsərində yazır. Bu hədis rəvayət baxımından, sabit istinad baxımından səhikdir. Onun səhikliyi barədə hədis alimlərində ixtilaf yoxdur. Bu hədis göstərir ki, böyük və qadir Allah yeddi göyün üstündə, cəmanın üstündə, ərşin üzərindədir.27:39Çoxları bu fikirdədir. Böyü və qadir Allahın aşağıda verilən kəlamları haq sahiblərinin dediklərinə sübutdur. Ərşə yüksəldi. O sonra ərşə yüksəldi. Sizin ondan başqa hakiminiz və vasitəçiniz yoxdur. O sonra düşdü halında göyə yüksəldi. Onda ərş sahibinə bir yol axtardılar.28:14Paç söz ona doğru yüksəlir. Fatir. Onun Rəbbi dağa öz nurunu saçdı. Əraf 143. Allahın göyün üstündə olduğuna və yeri titrədə bilməsinə əmin oldunuzmu? Əl-Mülk 16. Ən uca Rəbbinin adına təriflər söylə. Əl-Əla 1. Ən uca və ən əzəmətli. Ərbətərə 255.28:45En böyük və en uca, ərəd 9. Dərəcələri yüksəldən və ərş sahibi, qafir 15. Üstlərində olan rəbbilərindən qorxullar, ən nəhl 50. Ən ali zikir sahibi, həmçinin buyurur. Göylərdən yerə qədər hər şeyi qaydiyə salır. Sonra bu işlər də onun dərgahına yüksəlirlər. Səcdə 5. Mələklər və ruhlar,29:15onun dərgahına qalxırlar. Əl-Məaric 4 İsa'ya demişdir, sənin ömrünü tamam edib dərgahıma qaldırıram. Ali İmran 55 Allah onu öz dərgahına qaldırdı. Ən-Nisa Sənin zəbbinin dərgahında olanlar gecə gündüz ona həmdu sənə deyirlər. Fussilət 38 Onun dərgahında olanlar29:48Ona ibadətə təkəbbür göstərmirlər, xusammırlar. Əl-ənbiya 19. Onu dəf edən yoxdur, o ali dərəcələr sahibi Allaha məxsustur. Əl-məaric 2-3. Allah tağlanın göyün üstündə olan və yeri titrədə bilənə əmin oldunuzmu? Kəlamının mənası budur ki, Allah göyün ən yüksək qatının üstündədir, yəni ərşin üstündədir.30:18Burada məhz üstündə, üzərində olmaq nəzərdə tutulur. Allah kəlamı, yer üzündə sərbəst gəzib dolaşın, ət tövbə iki, və ya sizin əl ayağınızı xurma kötükləri üzərində kəstirəcəyəm, tahə yetmiş bir. Bütün bunlar təalanın bu sözlərini təsdiq eləyir. Mələklər və ruh onun dərgahına qalxırlar. İnkar edənlərin imamı fiilondur.30:45Allah taala Firon haqqında bunları xəbər verir. O, Musanın tanrısını görmək, səmalar üzərində olması fikrini təqsib etmək niyyəti ilə göyə qalxmaq üçün çox hündür pillələr diktirdi və dedi, Ey Haman, mənim üçün çox uca bir qəsr dik. Onun yolları qapıları olsun ki, səma yolları ilə qalxıb Musanın tanrısını görüm. Mən elə zənn edirəm ki, o yalancıdır.31:15Qafir 36-37 Allahın ən uca semalar üzərində olduğunu inkar edən Firon cəmiyyətçidir. Bu fikri iqrar edənsə Musəvi Məhəmməddir. İmam mərhum Əttəbəri demişdir. Firon deyir, mən ilə düşünürəm ki, Musa onu bizə göndərən Rəbbin mövcudluğunun göydə olmasını deməklə və iddia etməklə yalan danışır. Mərhum Əbül Həsən Əl-Əşq31:47Bu ayə barədə deyir. Fir'on Musanın ona salam olsun, Allah s.səmalar üzərindədir fikrini təqrib etdi. Mərhum Əl-Cüveyni bu ayəni şərhində yazır. Bu onu göstərir ki, Musa ona bildirmişdir. Onun Rəbbi göylərin üzərindədir. Buna görə də Fir'on demişdir. Mən zənn edirəm ki, o yalancıdır. Mərhum Əd-Dərami bu ayə barədə demişdir.32:18Bu ayədə açıq aidin həqiqət, açıq zübut vardır. Musa Fironu Allahın səma üzərində olmasını qəbul etməyə çağırırdı. Buna görə də Firon qəsr dikdirib, onu görmək istəyirdi. Mərhum İbn Qudamə bu ayə barədə demişdir. Yəni, mən elə düşünürəm ki, Musanın tanrısının səma üzərində olması iddiası yalandır. Bu müxalif müsəlman mövqeyi tutan şəxs də iddia edir ki,32:48Musa yalancıdır və onun gediklərini inkar edir. O, öz iddiasını Rəbbil-aləminə qarşı olmasını qətiyyət və yəqinliklə bildirərək sadiq və etibarlı Peyğəmbəri təkcib edir. Əshabələrin və ardıcılların sələfi, imamların və başqa alim adamların göstərdikləri haq yolundan azır. Allah-u Teala'dan bizə öz mərhəmətini göstərib, bid'ətdən uzaq tutmasını və sadiq etməsini rica eləyirik.33:20Mərhum İbn Əbdül Bər demişdir. Ayə göstərir ki, Musa ona salam olsun, tanrısının səma üzərində olduğunu deyilmiş. Firon isə buna inanmırmış. Mərhum İbn Xüzeymə demişdir. Siz, ey ağıl sahibləri, Allahın səma üzərində olmasını və Fironun öz küfrü və haqsızlığı ilə Musanın ona salam olsun, onu bu barədə xəbərdar etməsini,33:49Bəşər xalqının səma üzərində olmasını öyrətməsinə məhəl qoymamasını sübut edən Allah kitabının başqa bir dəllini eşidin. Allahın fironun, ey Haman, mənim üçün çox uca bir qəsrddik. Onun yolları, qapıları olsun ki, səma yolları ilə qalxıb Musanın tanrısını görün. Mən elə zənn edirəm ki, o yalancıdır. Qafir 36-37 deməsi barədə.34:17A, yəni, eşitmirsənmi? Firon, Allah ona lənət eləsin, bir qəsr tikstirməyi əmr edir. O, elə bilirdi ki, qalxıb Musanın tanrısını görəcəkdir. Onun, mən elə zənn edirəm ki, o yalancıdır. Qafir 37 sözləri göstərir ki, uca və qadir Allahın ən uca və ən yuxarda olmasını Musa ona xəbər vermişdir. Mərhum Əl-Hükmi demişdir. Məl'un Firon,34:46Musanın, səmaların və yerin, məşriqin və məğribin, onlar arasında olan bütün mövcudatın sahibini, öz məxluqlarından aralı, onların üzərində və onlara məlum olan Allahın varlığı fikrini təqsib etmişdir. Allah-u Teala'nın varlığı və ucalığına təqsib edən hər bir cəhmiyyəti də əslində fironçudur və onun dinini əxs etmişdir.35:16öz-özünü vəsv etdikləri ilə vəsv edən, onun öz ərşi üzərində yüksəlməsini və öz məxluqundan arağı olmasını qəbul edən hər bir sünnə tələfdarı isə Məhəmmədidir. Allah kitabının və Rəsulullahın ardıcılıdır. Mərhum Əs-Sədi, mənim üçün çox uca bir qəsirtik, onun yolları, yəni qapıları olsun ki, səma yolları ilə qalxıb Musanın tanrısını görüm.35:47Mən elə zənn edirəm ki, o yalancıdır. Qafir 36-37 ayəsinin şərhində yazır. Bu, Musanın Allahın səmalar və bütün məxluqlar üzərində, yəni xövqündə olması fikrinin açıq şəkildə təksib edilməsi deməkdir. Bütün fironi cəhmiyyətçilər də bu məsələdə firona sadiq qalıb, öz küfürlərini sünnə və əshabələrin ardıcılarına aid edərək iddia etmişlər ki,36:18Bu adamların, yəni sünnə və əshabə ardıcıllarının məzhəbi, Fironun məzhəbi ilə eynidir. Çünki onlar Allahın öz məxlubu üzərində yerləşməsinə inanmışlar. Bu isə həqiqətə uyğun deyil və təəccüb doğurur. Məlumdur ki, bu məsələdə cəhmiyyə təlimi Firona sadiqdir. Çünki bu təlim də Firon kimi inkara əsaslanır. Onlar Allahın kəlamının öz məxlubundan ülvülüyünü,36:46Musanın Allahın uzaqlığı barədə risaləsini Fir'on inkar etdiyi kimi inkar etmişlər. Onlar arasında yalnız bir məsələdə fərq vardır. Fir'on öz inkarını açıq şəkildə bildirir. Onlar isə ibarəbazlıq eləyirlər. Sözlərə təmtaraq, bəzəcüzəy verir, yaxşını pis, pisi yaxşı yerinə qoyur. Onlar özlərini, haqq qeyrlərini isə batil əhlə adlandırırlar.37:16Özləri də bu təntarağa allanır, başqalarını da alladırlar. Ey Məhəmmədin, ona Allahın salavatı və salamı olsun, Huda yolunun yolcusu, bil ki, cariyə barədə rəvayətdə qaldırılan hər iki məsələ, bir sualı, ona cavabı və nəticə nə hati edir? Sual belədir, Allah hardadır. Mərhum Hafiz Əzzəhəbi Əl-Ülvü kitabında,37:46Səhifə 81 müxtəsər şəkildə deyir, hər bir sual verən soruşur, Allah hardadır? Bu suala sövqü təbii və fitrətdən gələn bir cavab verilir, səmada. Rəvayətdə iki məsələ qoyulur. Onlardan biri, müsəlmanın Allah hardadır sualını qoymasının şəriətə uyğunluğu, ikincisi isə cavab verənin səmadadır deməsi. Bu iki məsuliyyətli məsələni inkar edən şəxs,38:20Aslında Peyğəmbərin, ona və onun ələsində Allahın salavatı və salamı olsun, özünü inkar etmiş olur. Bil ki, İbn Abbasın Allah onunun hər ikisindən razı olsun, Allahın səmada, daha doğrusu səmanın üstündə olmasına iman əqidəsi barədə Əl-Buxari Xəlq Əf-Alil İbad əsərində səhifə 19 yazır. Allah Musa ilə danışanda çağrış səsi səmadan gəlirdi.38:50və Allah özü də səmadə idi. Təfsir, yəni şərh elminin şeyhi, Məhəmməd bin Cərir Əttəbət Camiul Bəyan fi təfsiril Quran əsərində, səhifə 29-6 yazır. Səmada olana inandınızmı? O Allahdır ki, sizlərə qasırğalar göndərir. Təfsir alimlərindən Əl-Bəğəvi, Muallimü Təzil, 4,39:22371 və Əs-Süyuti Əddur Əl-Mənsur 8, 238 əsərlərində də bu barədə danışırlar. Mötəzillər və onların yolunu tutanlar istihva, yəni üzərində, üstündə olmaq sözünü istila, yəni yelənmək ilə vəz etmişlər. Yəni ər şey yeləndi. Bununla həqiqətdə deyilmiş fikri dəyişdirmişlər.39:49Onların bu iddiası bir çox cəhətdən öz fitnəkarlığı ilə seçilir. Ərəb dilində heç vaxt istifa, istila mənasını verməmişdir. Bu fikri eytimad və istinad edilən dilçi alimlərdən, yəni imamlardan heç kəs deməmişdir. Həçsinə, onlara edilən səhih istinadlar göstərir ki, görkəmli dilçi alimlər bu fikri hamılıqla rədd etmişlər. Dilçi alim və dilçilərin imamı İbn Əl-Ərabi,40:19Allah ona rəhmət eləsin, demişdir. İbn Əbu Davud, İmam Əhmədi bin Həmbəlin bəlayadükar olmasına səbəb olan cəhmiyyə qazisidir. Mənə müraciət edib ərəb dilində Ər-Rəhman ərşə yüksəldi, yəni istihva etdi. İstihva etmək məna tapmağı tələb etdi. Mən ona belə dedim. Allah and olsun ki, belə deyil və bunu tapa da bilməzsən. Əl-Xəlil bin Əhməd,40:52El-Fərahiddidən, Allah ona rəhmət eləsin, dildə istihvanın istila mənasında işlənə bilməsi barədə soruşur, o belə cavab verir. Bunu ərəblər bilmirlər və onların dilində bu məna yoxdur. Buna görə də İbn Əl-Cuzi Zəd Əl-Məsir əsərində 3.223 yazır. Dilçilər bu mənanı inkar etmişlər. İbn Əbdül Bər Təmhid Əsrində41:227-131 yazır. Onların istifanı istila kimi şərh etməsi mənasızdır. Çünki dildə bu məna yoxdur. İstifa kimi şərh edilən istila kəlməsi ilə xəlq, yəni yaratma, qəhr, yəni güc, qüdrət, qələbə, mülk və ona sahib olmaq qüdrəti mənaları nəzərdə tutulur. Lakin Təalanın Ər-Rəhman Ərşə yüksəldi, yəni istifa etdi,41:53Tahəb 5. kəlamına bu mənaların hər hansı birini aid eləmək aşağıda göstərilən səbəblər üzründən düzgün deyildir. A. Xəlq, yəni yaratma, Allah-u Teala'nın ərşi səmalardan və yerdən sonra xəlq etməsi, yəni yaratması deməkdir. Bu da kitaba, sünniyə və icmayə ziddir. Çünki Allah bildirir ki, o səmaları, yeri və olar arasında olanları,42:236 gün ərzində yaratmış və sonra ərşə yüksəlmişdir. Teala həmçinin bildirir ki, səmaları və yeri xalq etməmişdən qabaq onun ərş suyu üzərində olmuşdur. Bu fikri həm də Umran bin Həsinin Allah ondan razı olsun hədisində də ifadə edilir. Peyğəmbər ona və onun ailəsində Allahın salavatı və salamı olsun demişdir. Allah var idi, ondan qabaq bir şey yox idi.42:54Erşi su üzərində idi. Zikirdə hər şeyi yazdı. Sonra da səmaları və yeri xərq etdi. Əl-Buxari 6-286 13-403 Əhməd 4-431 Əgər ərş səmaların və yerin xərq edilməsindən qabaq mövcud idisə, ona yüksəlmək, yəni istihva səmaların yerin yaradılmasından sonra baş veribsə,43:24Onda Allahın məhz istihva üçün yaratmış olduğuna və ya yaratmaq istədiyinə və ya yaratmaq niyyətində olduğuna istihvası necə baş verə bilər? Lakin onu etməyi istəməsi, niyyətində olması mənası nə dildə, nə nəsrdə, nə nəzmidə, nə həqiqi, nə də məcazi mənada işlənməmişdir. B. İslah etməyi yalnız əks tərəfə malik olanlara aid etmək olar.43:54Həç tərəfi olmur. Nəftəbihdən Davud bin Əli belə rəvayət edir ki, İbni Əl-Ərabinin yanındaydık. Bir nəfər gəlib dedi ki, Ya Əbu Abdullah, Tealanın Ər-Rəhman ərşə yüksəldi. Tahə 5. Ayəsinin mənası nədir? O dedi, Xəbər verdiyi kimi, O öz ərşinin üstündədir. Ki, dedi ki, Ey Əbu Abdullah,44:24Bu elə yelənmək, yəni istila deməkdir. Əbu Abdullah nəftəveyh dedi, səsini kəs, bir şeyə yalnız ona qarşı duran və yaxud onu arzulayan yelənə bilər. Yəni iki nəfərdən biri o birinə qalib gələrsə, deməli o istila etdi, yəni yeləndi. Mən deyirəm, bu mənada istihvanı istila kimi işlədən, xəlq etmədə Allaha onun əks.44:54Bu təxriflə məşğul olan şərifçilərdən soruşuruz. Allaha əks olan kimdir ki, Allah ta'ala ona üstün gələ bilmiş, onun mülkiyyətinə yelənə bilmişdir.45:23Bu cür şərif qoşmadan uzaq olmaq üçün yalnız şərifdən əl çəkib sələflərin təfsirinə qayıtmaq lazımdır. Bir kəsin bir şeyə yələnməsi o deməkdir ki, bu şəxs əvvəllər ona yələnə bilməmiş, sonra isə bunu edə bilmişdir. Məyər Allahın elə bir məxluğu ola bilər ki, Allah taala ona yalnız bir müddət keçəndən sonra yələnmiş olsun?45:52səmaların və yerin yaradılmasından qabaq mövcud olduğu və Allahın ona yiyələnə bilmədiyi müddəti göstərsin. Qalbində Allaha məhəbbət hissi olan bir adam bu təhrif olunmuş şərhi Allaha aid etməklə ondan utanmırmı? Allah-u Teala ər-Rəhman ərşə yüksəldi. Tahə 5 ayəsi ilə duyar ki, bunları demək istəyirmiş. Mənim bəndələrim, bilin ki, mən səmaları, yeri və onların arasında olanları46:22Xalq edəndən sonra öz ərişimə zəfər çaldım, ona güc gəldim və ona yeləndim. Öz ehtiraslarının əsiri olan bu adamlar bilməlidirlər ki, Allah-u Teala hər şeyin sahibidir və yəsidir. Allah-u Teala bütün məxluqlara sahibdir. Görəsən, bu məxluqlar arasında Allahın sahibi olduğu ərişi xüsusi ayırıb, öz əsərlərində dəfələrlə bu fikri nəzərə çatdırmağın mənası nədir?46:56bir şeyə yiyə durmağı, onu istila etməyi, yalnız o şəxs bilər ki, o əvvəlcə bunu etməkdə aciz olsun və yalnız sonradan buna güdü çatsın. Allah s.ə.v. heç bir şeydə aciz ola bilməz. Allahın öz yaratdığından üstün olması məsələsinin Səhih Peyğəmbər sünnəsində bu ölüşü barədə. Peyğəmbər ona Allahın salavatı və salamı olsun demişdir. Rəhimlilərə47:28Er-Rəhman-ı Rəhmidir. Yerdə olanlara siz rəhm edin ki, səmada olan da sizə rəhm eləsin. El-Buxari, Ət-Tarix-ül-Əl-Kəbir, 964. Əbu-Davud, 1494. Ət-Tirmizi, 1294. Əhməd, 260. Peyğəmbər ona və onun ailəsinə Allahın salavatı və salamı olsun demişdir. Məyərsiz siz, mənə inanmışsınız.47:59Vəyər inanmırsızmı ki, gecə və gündüz mənə səmanın xeyri nazil olur? Peyğəmbər ona Allahın salavatı və salamı olsun demişdir. Allah and olsun, bir kişi arvadını yatağına çağırsa və arvad bunu rədd etsə, səmada olan qadın kişini razı salana qədər ona qəzətli olar. Bil ki, mən sənə Allahın haq yolunu göstərdim. Gülbili sifətini sibuta yetirən hədislər silsilə şəkilini almışlar.48:30İmamlar da bunu qeyd eləyirlər. İmam İbn Teymiyyə Əl-Həmviyyə əsərində 431 böyük məktublar yazır. Ləfs və məna ardıcılığı baxımından ən bəlaqətli, zəruri elmlərdən biri də odur ki, Peyğəmbərlər Allahdan xəbər verən olub, bildirmişlər ki, Allah sübhanəhu ərşə yüksəldi. O səmanın üzərindədir. Allah bu hissi...48:58bütün millətlərdən adamların qərdlərində fitrətən yerləşdirmişdir. Əbu Davud ət-təyalisi demişdir. Süfyan, Şübə, Həmmad bin Zəyyad, Həmmad bin Səlmə, Şüreyk və Əbu Əvvəldə hədd qoymadan, şübhə etməkdən və təmsil etməkdən boyun qaçırmışlar. Hədis rəvayət edəndə,49:30Onun necəliyi barədə sual qoymamışlar və onlardan bir şey soruşduqda demişlər. Hədislər də belədir. Səhl bin Abdullah Ət-Tusat-Tiri Allahın zatı barədə suala cavab olaraq deyərdi. Allahın zatı elmlə vəsf ediləndir. Əhatə edilməzdir və dərk edilməzdir. Dünya evində gözlə görünməzdir. O, iman həqiqətlərində mövcuddur.50:00O hüdudsuzdur, əhatə edilməzdir, hüluldan uzaqdır. Gözlər onu axirətdə, öz mülkündə və qüdrətində zahir olaraq görürlər. Məhluk onun zatının mahiyyətini bilməkdən uzaqdır. Onun ayələrində bu mahiyyətə dəlil vardır. O qəlblərlə bilinir, o gözlərlə dərk edilmir. Mömin, sonu dərk və əhatə etmədən,50:29öz bəsarəti ilə ona baxır. İmam Əbu Hənifə, Allah ondan razı olsun, Əl-fik, Əl-kəbir əsərində yazmışdır. Onun əli, üzü və nəfsi vardır. Teala Quranda əl, üz və nəfs barədə danışır. Onun sifəti vardır. Lakin bu sifətin necəliyi barədə danışmaq olmaz. Onun əli, onun qudrəti və onun neyməti demirlər.50:59Sifətlər batil edilə bilər. Allah ta'la Ənkəbut surəsinin 6-cı ayəsində buyurur. Allah əlamətlərə möhtac deyildir. Və ya Fatir surəsinin 15-ci ayəsində buyurur. Allah həmiddir, möhtac olmayandır. Bu ayələrdən aidin olur ki, öz istifası üçün yaratdığı ərşə onun ehtiyacı yoxdur. Burada bu ərşi zəruri edən hikmət vardır.51:30Ülvi olan, aşağıda olanın üstündə olsa da, bu halda aşağıda olanın yuxarda olan üçün daşıyıcı olması, onu əhatə etməsi, onun dayağı olması vacib deyildir. Yuxarda olanın aşağıda olana ehtiyacı yoxdur. Səmaya baxıb görərsən ki, o yerin üzərində olsa da ona möhtaş deyildir. Allah talanın ülviyyəti hər hansı bir dayağa möhtaş olmaqdan daha əzəmətli və qüdrətlidir.52:00Onun ülviyyətinin ehtiyacları onun xüsusiyyətlərindən iləli gəlir. Onun özü öz qüdrəti ilə aşağıda olanı saxlayır. Aşağının ona ehtiyacı vardır. Sübhanəhu isə aşağıda olana möhtaş deyildir. Böyük və qadir Allah aşağını əhatə edir. O, ərşin üzərində olub, eyni zamanda öz qüdrəti sayəsində ərşə dayaqdır. Ərşə möhtaş deyildir. Ərş ona möhtaşdır.52:29O, ərşi əhatə edir. Ərş onu əhatə eləmir. O, ərşi məhdudlaşdırır. Ərş onu məhdudlaşdıra bilmir. Bu zərurətlər məxluqda ola bilməz. Kitabda işlənmiş şəxs adlarının izahı. Mötəzillər Vasil bin Ətanın fikirlərini və fəlsəfəsini qəbul edənlərdir. İmam Əl-Həsən Əl-Bəsri Vasili əqidə və Allahın atributları məsələsində53:00bid'ətə yol verdiyi kün öz elmi məclislərindən qovmuşdu. O isə məscidin başqa künginə çəkilib, burada öz tərəfdarlarını toplamışdı. Bu hadisiyə Əl-Həsən Əl-Bəsri çəkilmək, yəni ərəbcə eytizal etmək adı verdiyi kün vasilin adamları möhtəzillər, yəni çəkilənlər, eytizal edənlər adlandırılırlar. Sələflər, yəni keçmiş nəsil,53:29Bununla əshabələri nəzərdə tutulur. Çünki onlar İslam ümmətinin ən mütəbər sələfləridirlər. Onların sırasına həmçinin onlardan sonra gələnlər və bu sorunculardan sonra gələnlər də daxildirlər. Peyğəmbər, ona və onun ailəsinə Allahın salavatı və salamı olsun, onların göstərdiyi yol ilə getməyi vəsiyyət etmişlər. Onlar bid'ət və xilafdan uzaq, haqq dine bağlı, saf əqidə sahibləri olmuşlar.53:58Onların əqidəsi və əxlaqını rəhbər tutan hər kəs sələfidir. Xələflər dinə yenilik gətirənlərdir. Onlar sələflərin əksinədir. Məsələn, Mötəzilə, Matrudiyyə, Murciyə, Rafizə, Əşəriyə, Cəhmiyyə və Siyah, Əhbəşlər, Xavaric, Nəvasib. Xələflər, Əhbaşlar cəmiyyə firqəsinin dediklərini54:28Bu gün də təbliğ edirlər. Onların şeyhi, ethiopiyalı Abdullah Əl-Həbəşi Əl-Hərəridir. O, Suriyaya gəlmişdir. Lakin alimlər onu buradan qovduqdan sonra Livana köçmüş və orada məsgən salmışdır. Onun dediklərini təkrarlayan ardıcılları vardır ki, Allahın ərşə istihvasını inkar edirlər. Allaha yalnız 13 sifət şamil edirlər.54:56Onlara qarşı çıxan bütün şəxsləri küfürdə ittiham edib, təhrif, fitnəkarlıq, əleyhidarlara fiziki cəhətdən məhv etmək yolunu tuturlar. Onların çoxsaylı fükhi qəbahətləri vardır. Əqidələri çox qarmaqarışıqdır, kəlamla və fəlsəfi ilə çirklənmişdir. Əşarilər Əbül Həsən Əl-Əşariyə mənsub edilənlərdir. Lakin əslində Əş-Əşari onlardan bir xəbərdir.55:25möhtəzilə təliminə mənsub olmuşdur. Bundan sonra ondan uzaqlaşmış, əqidə məsələsində irəli sürdükləri şübhələrə cavab vermişdir. Özünə məxsus bir təlim yaraddı. Onun əsas prinsipləri İbn-i Qilabdan əxs etmişdi. Adamlar onun təlimini qəbul etmiş və yaymışlar. Bu təlim möhtəzilə ilə əlaqədardır. Onun təsirinə məruz qalmışdır. Lakin sonradan möhtəzillərdən uzaqlaşmış,55:57Saf etiqat sahib olmuşdur. İmam Malik Abdullah Malik bin Ənəs bin Malik Hicri 92-cü ildə anadan olmuş və 86 il yaşamışdır. Öz-özünün tanınmış Hifs alimi, faqihi, Mədina əl-münəvverinin imamı, Peyğəmbər, ona və ailəsini Allahın salavatı və salamı olsun hədislərini dərindən bilən və onlara bağlı çox mömün bir müsəlman idi.56:27Bir dəfə Rəsulullahın hədisini danışarkən Əqrəb onu 16 dəfə dişləsə də, söhbətini kəsməmiş. İmam Əş-Şəfi demişdir, Əgər alimlərdən söhbət gedirsə, Malik bir ulduz kimi tanınır. Malik və İbni Üyəynə olması idi, Hicazda ilm məhv olardı. Onun çoxsalı şagirdləri və məzhəbinin ardıcılları olmuşdur. İmam Əhməd bin Həmbəl, Hicri,56:56164-cü ildə anadan olmuşdur. Hədis alimlərinin imamı olmuşdur. 35 min hədisi əhatə edən Əl-Müsnəd, yəni Qaynaq, Dayax kitabının müəllifidir. Minlərlə hədisi əzbər bilirdi. İmam Əş-Şafiyi demişdir. Mən Bağdatdan çıxanda, müminlikdə İbn-i Həmbələ bərabər. Fiki onun qədər bilən bir şəxs yox idi. Quran əhli fitnəfəsat çağırıldı.57:25Hakimiyyət isə sustu. Onun üzü zərbələrə həbsə məruz qalsa da səbr etdi və zəfər çaldı. Çox xoş sifət bir adam idi. İziri 241-ci ildə vəfat etdi. Onun dəfnində 800-100 min kişi və 60 min qadın iştirak etmişdir. Alimlər demişlər ki, əgər eşidəsiz ki, kimsə İmam Əhmədin əqidəsini tənqid edir, onu İslama müxalif olmaqda ittiham edir. Deməli, bu adam...57:55özü saf əqidəyə, əshabələrin öz rəsulundan əxs etdikləri əqidəyə qarşı çıxmış olur. Abdullah bin Mübarək imam, görkəmli hafiz alim, müzahidlərin fəxri, ən dözümlü zahid kimi tanınır. Atası türkdür. Hicri 118-ci ildanada olmuşdur. Ömrünü elm və bilik istəyinən səyahətlərdə, həc ziyarətlərində, cihatda və ticarət işlərində keçirmişdir.58:25çox salih şagirdləri olmuş, sahiblik haqqında kitabın müəllifidir. Əbu Bəkir Məhəmməd bin Xüzeymə, görkəmli hafiz, imamların günəşi kimi məşhurdur. Vicri 223-ci ildə doğulmuşdur. Dövrünün görkəmli şəxsiyyətidir. Minlərlə hədisi, Fatihəni əzbər bildiyi kimi bilirdi. Əsərlərinin sayı 140-dan artıqdır. Bunun əs-səhik kitabı vardır. Tanınmış imamlar,58:54El-Buxari və Müslim ondan ilm öyrənmişlər. İcri 311-ci ildə vəfat etmişdir. Əbdür-Rəhman bin Əmir Əl-Auzayi Əd-Dəməşqi Şamın, yəni Suriyanın ən ilmli şəxsiyyəti olmuşdur. 70 min suala cavab vermişdir. İcri 88-ci ildə anadan olmuşdur. 70 yaşında Beyrut şəhərində vəfat etmişdir. Təqiyyəddin Əhməd Əbdül-Həmid59:25Binteymiyyə ən böyük alimlərin imamı hesab edilir. Hafiz və tənqidçi, çox bilikli və məhsuldar şəxsi, zahidliyi öyrədən müəllim və dövrünün nadir şəxsiyyəti olmuşdur. Hicri 661-ci ildə anadan olmuşdur. Elmi biliklərə yələnməkdə böyük uğurlar qazanır, hədis elmini və fikri dərinlə mənimsiyir, İslam elmlərini, kəlamı öyrənir.59:54yol azmış bid'ətçi təlimlərə, təbliğ edənlərə və filosoflara tutarlı elmi cavablar vermişdir. O, öz dövründə zəkalı elm adamı, kəramətli və cəsaratlı Zahid kimi tanınmışdır. Onun elmi qüdrəti həm məsləhdaşları, həm də əleyhidarları tərəfindən yüksək qiymətləndirilmişdir. Son dərəcə çoxsaylı, üç yüz cilikdə toplanan əsərlərin müəllifidir. Dəfələrlə sınağa çəkilmiş,60:23həzabəziyyətlərə məruz qalmışdır. Öz cəsarətliyi üzündən dəfələrlə həbs edilmişdir. Mongol-Tatar işğalçılarına qarşı çıxmış və onların müsəlman törpaqlarından çıxarılması işində xidməti olmuşdur. Hicr 728-ci ildə həbsxanada Əlqəmər surəsinin 54 və 55-ci ayələrini oxuduğu zaman dəfat etmişdir. Həqiqətən müttəqilər müxtəlif cənnət bağlarında60:51və gür çayların axdığı yerdə, haqq məclisində qadir hökmdarın hüzurunda olacaqlar. Cəhmiyyə, əqidə məsələlərində xüsusilə Allahın sifətləri, yəni atributları problemində yol azmış bir firqədir, yəni dəstədir. Bu təlimin banisi olan Cəhmi bin Səfavının adını daşıyır. Cəhmi Allahın öz məxluqlarından ucalığını, yəni ülviliyini Allahın mitqisi,61:21sifətini inkar etmişdir. O həmçinin ilahi sifətləri onların həqiqi mənasından təcrid edərək demişdir. Allah rəhimsiz rəhman, yəni mərhəmətli, elimsiz alimdir. Onlar həm də Quranın yaradılması iddiasını ilə sürmüşlər. Misalman alimləri onların küfrünü ifşa etmişlər. Onların etiqadı möhtəzillərə siyasət etmişdir. Bu sonuncuların banisi Basir bin Ət'ardır.61:53Bəhəmməd bin Müslim Əz-Zuhri Əbu Bəkir Mədinəli Hafiz əshabələrindən gənc nəslinə mənsub, 2200 hədis sahibidir. Əlində lövhə və vərəqlər əshabələr arasında gəzib hədisləri yazırmış. Xəlifə Ömər bin Əbdül Əziz demişdir, Geçmiş sünnənin, yəni qanun qaydaları Əz-Zuhri kimi bilən bir nəfər qalmamışdır. Çox Hafizəli,62:25və axtarış həvəsli, səxavətli bir adam, mahir bir əskər olmuşdur. 80 gecə Quranı əzbərləmişdir. İcri 124-cü ildə əfat etmişdir. Şüreyq bin Abdullah Kufə qazisi, çox ağıllı və hazır cavab, rəşidi xəliflərə sədaqətli bir alim olmuşdur. Onların əleyhinə söz deyənləri ifşa edər, döydürər və həbs etdirərdi. Onun fikrincə rəşidi xəliflər62:56En yaxşı müsəlmanlar olmuşlar. O zəkalı, əməli salih və hədisləri bilən bir şəxsiyyət kimi tanınır. Bid'əkçilərə çox nifrət etmiş, hədisləri rəhbər tutaraq onlara əməl etmişdir. Hicri 177-ci ildə Allahın rəhmətinə getmişdir. Ən-Numan bin Sabit Əbu Hənifə Əl-Köfi fik məsələlərini çox dərindən bilən alimdir. Əş-Şəfiyi demişdir.63:27Adamlar fikr məsələlərində Əbu Hənifiyə əsaslanırdılar. Çox ibadət edərdi. Mömin imam və nüfuzlu alim kimi məşhurdur. Ökmidarların hədiyyələrini qəbul etməzdi. Güclü məntiqi ilə seçilərdi. Qaziliyi qəbul etməmişdi. Bu imamın məziyyətləri son dərəcə çoxdur. Hicrətin 150-ci ilində Allahın rəhmətinə getmişdir.63:58As-Şəfiyi Əl-Qurşi. Tələstinin Qəzza şəhərində Hicri 150-ci ildə anadan olmuşdur. Hədis, fiqh, dil və genealogiya ilmlərinin imamı olmuşdur. Çox fəsahətli, məlahətli, zəkalı, əxlaqlı, gözəl yaddaş sahibi olan bir adam idi. Hədislərə çox bağlı olmuşdur. Rəyləri qəbul etməmişdir. Hicri 204-cü ildə vəfat etmişdir.64:31Onun böyük bir məzhəbi, çoxsalı davamçıları vardır. Allah ona rəhmətləsin. Abdullah bin Abbas, Peyğəmbərin, ona və ailəsini Allahın salavatı və salamı olsun, əmsi oğludur. Peyğəmbər onu fikr elmini mənimsəməyə hazırlamışdır. O, təfsir və fikr sahəsində böyük alimdir. Müslüman ümmətinin haqlı olaraq fəxr etdiyi bir şəxsiyyətdir. Kiçi yaşlarından İslamı qəbul etmiş,65:02Rəsullaha xidmətçi olmuşdur. Ondan elm ödənərdi. Onunla cihada gedərdi. Rəşidi xəlifələr dövründə Məşvələt Məclisinin, yəni Şuranın üzvü olmuşdur. Çinləyə çox bağlı idi. Rəsullahın yanında Cəbrəli görmüşdür. Həyatının son illərində gözləri tutulmuşdur. O və atası Abbas bin Mütəlib Allah rizasını qazanmışlar.65:29Ömər bin Abdullah Əziz Əməvi V-ci xəlifə də ədalətli zahid və böyük alim olmuşdur. İqri 101-ci ildə Allahın rəhmətinə getmişdir. Əbu Yusif Əlqadi İmam Əbu Hənifənin məsləhdaşlarındandır. Onun yaxın dostu və tərəftarı olmuşdur. Çox zəkalı və hədislərə bağlı adam idi. İqri 182-ci ildə Allahın rəhmətinə getmişdir.66:00Abu Ömər Yusif bin Əbdül Bərr ən qurtubi, Məcrubin ən böyük alimi və hafizidir. Hicri 463-cü il danadan olmuşdur. Hədislər toplamış, təsnif etmiş və əsərlər yazmışdır. Çox qüdrətli alim, uzaq görən, son dərəcə mümin bir şəxsiyyət idi. Çoxsaylı əsərlərin və İmam Malikin Əl-Muatta kitabına şərhin müəllifidir.66:29Bu əsl fikr hadis ensklopediyası olmuşdur. İbn-i Həzm demişdir, ona bərabər bir şəxs görməmişəm. Bu həmçinin əshabilərin adları barədə sorğu kitabının müəllifidir. Ət-təbəri Məhəmməd bin Cəril, müsəlman işlətinin ən tanınmış şərhçilərindən biri, tarix və şərh sahəsində dünya şöhrətli imamdır.66:59Onun şərihləri 30 ciltdə toplanmışdır. Revayətlərə və hədislərə istinad etmişdir. Tarixə aid qiymətli əsəri vardır. Fiqh sahəsində məzhəb yaratsa da geniş yayla bilməmişdir. Hicr 224-cü ildə anadan olmuş və Hicr 310-cü ildə səfat etmişdir. Əbul Həsən Əl-Əş'ari Hicri 260-cı ildə anadan olmuşdur.67:29Ona mənsub edilir. Əvvəlcə 40 il ərzində Mötəzili, sonra Qilabi, daha sonra isə İmam Əhmədin məzhəbində Sələfi olmuşdur. Onun əqidə məsələlərinə dair əsərləri vardır. Onlardan İslamı həsr olunmuş məqalələri və şərhləri göstərmək olar. Hicr 324-cü ildə Allah Teala'nın rəhmətinə getmişdir.67:58Hər iki hərəmin imamı idi. Hicri 418-ci ildə anadan olmuşdu. Şafiyi məzhəbinə mənsub alimdir. Mütənnəllim, faqih və nazir olmuşdur. Əl-əş'arinin qilabi xarakterli fikirlərini əvvəllər qəbul etsə də, sonradan onları Allahın atributlarının təvvili bilib rədd etmişdir. Hicrətin 478-ci ildə vəfat etmişdir.68:27Abdullah bin Əbdür-Rəhman Əd-Dərami Əs-Səmərqəndi Əl-Hafiz müsnəd əsərinin müəllifidir. Hicri 181-ci ildə anadan olmuşdur. Elmə-yələnmək üçün bütün ölkələri gəzmişdir. İmamlardan və hafizlərdən hədisi əxs etmişdir. Çox mömin, tədaqətli, zahid bir bəndiydi. Öz dərin ağlı və sonsuz kəraməti ilə tanındığı üçün dindarlıq,68:57xeyrxalqlıq, çalışqanlıq və ibadət sahəsində ideal bir şəxsiyyət idi. Hədisləri toplamış, təsnif və tərtibini yerinə getirmişdir. Hicri 225-ci ildə Allahın rəhmətinə getmişdir. Abdullah bin Əhməd bin Udamə, Əl-Məqdisi, Zahid, Faqi, İman və ən böyük alimlərdən biridir. Hicri 541-ci ildə anadan olmuşdur.69:26Görkəmli alimlərdən dərs almaq üçün ölkələr gəzmiş, dövrün ən tanınmış İslam alimlərindən elm öyrənmişdir. Həndəli fikri ilə xüsusilə məşğul olmuş, müqayisəli fikr mövzusunda Əl-Muğni əsərinin müəllifidir. Öz imamının hədislərinə mültəzim olub, onları əsaslandırmaq üçün dəlillər tapardı. Məişətdə çox sadə, xoş əxlaqlı, xeyrxax bir adam idi. Çox ibadət edər.69:56Hər gün Quranın 1-7 ayəsini oxuyardı. Məhəmməd bin Əhməd Əz-Zəhəbi milliyyətcə türkməndir. Hicri 673-cü ildanada olmuşdur. Hafizlər və tarixçilər arasında xüsusi yeri vardır. Ən görkəmli müctəhidlərdən biridir. Hədis ilmi sahəsində xüsusi bilik və məharəti ilə seçilirdi. Öz dövründə sayca ən çox əsər yazmışdır. İslam tarixini70:2720-dən artıq sayda böyük ciliddə toplamışdır. Ən görkəmli elm adamlarının həyatına aid 24 ciliddə əsər yazmışdır. Hicri 748-ci ildə Allah taalanının rəhmətinə getmişdir. Cəlalərdin Əs-Suyuti Hicri 849-cu ildanadan olmuşdur. Dördünən tanınmış hafizlərindən dərs almışdır. Tanınmış imam, hafiz və müştəhid.70:56İlkilik sahəsində böyük alim idi. İslam elminin müxtəlif sahələrinə aid 300 əsərin müəllifidir. Hicri 911-ci ildə Allah rəhmətinə getmişdir. Qazi Əbu Bəkir Məhəmməd bin Əbdullah Əl-Əndəlusi məşhur hafiz idi. İslam elmlərini öyrətmək üçün çoxlu səyahətlər eləmişdi və bu sahədə çox uğurlar qazanmışdı.71:24Çox bəsarətli, yəni açıq gözlü, hörmətli, ədəbli, kəramətli və istiqamlı adam idi. Hicr 468-ci ildə anadan olmuşdu. Hicr 543-cü ildə isə vəfat etmişdi. Quranın təfsirinə aid nəhəng kitabı müəllifidir. İmam Əb-Tirmizinin sünnələrini şərh etmişdir. Əl-Xəlil bin Əhməd Əl-Fərahidi ərəb dilinin qramatikası71:54və ərəb poeziyası sahəsində görhəmli alimdir. Bu sahələrdə ən etibarlı bilik sahibi sayılır. Hicrətin 160-cı ilində Allahın rəhmətinə getmişdir. Əbdür-Rəhman Əbül-Fərəc bin Əl-Cuzi hədis elmi sahəsində dövrünün ən böyük alimi və böyük imamıdır. Xüsusilə hədislərin toplanması, moizəsi və rəvayət edilməsi işində tətlənmişdir. Çoxsalı kitablar tərtib etmiş,72:24Asərlər yazmış və bir çox asərlərin üzünü köçürmüşdür. Onun bu hədislərə dair böyük təfsirləri və təsnifləri vardır. Çox ağıllı və bitətli bir adam idi. Hicr 597-ci ildə Bağdatda vəfat etmişdir. Allahın köməkli ilə...Tüm metni gösterYorumlarHenüz yorum yok. Faydalı bir düşünceyi ilk paylaşan siz olun.