Transcription automatique : elle peut contenir des erreurs, vérifiez l'enregistrement pour la formulation exacte.
0:00 Bismillahirrahmanirrahim. Elhamdülillahi Rabbil alemin. Vessalatu vesselamu ala Resulina Muhammed ve ala alihi ve sahbihi İsmail ve men tebiyahüm li ihsanin ila yevmiddine ve ba'd. Selamun aleyküm ve rahmetullahi ve berekatuhu. Değerli kardeşlerim, gecemiz mübarek olsun. Allah nasip ederse bugün yeni bir bölüm okumaya başlayacağız. Geçen haftada konuştuğumuz üzere kütüphaneden birer bölüm seçerek 0:29 Bütün kütüphisteden şöyle bir haberdar olma, bir seçki okuma şeklinde bundan sonra devam etmeye çalışacağız inşallah. Kütüphistenin de en başında Sahih Buhari var. Sahih Buhari'den de hangi bölümü okuyalım? Elbette ki her bölüm okunabilirdi. Ama biz biraz da güncelimizi takviye edebileceğimiz, bazı konulardaki problemlerimizi konuşabileceğimiz bir bölüm olsun diye Kitab-ül İtisam, Bilkitab ve Sünne. 0:58 ismindeki bölümü tercih etmiş olduk. Bölümü okumaya geçmeden önce İmam Buhari ve kitabı hakkında kısa bir bilgi vermek istiyorum. Yani bazı teknik bilgiler aslında bizim birçok yerde ihtiyaç duyabileceğimiz şeyler olabiliyor. Neticede bizim kaynağımız, temel kaynaklarımız arasında olduğuna göre onun hakkında şöyle antiklopedik sayılabilecek seviyede bilgi sahibi olmamızda herhalde faydalı olacaktır. 1:27 Özellikle Buhari ki günümüzde de böyle topun ağzındaki insanlardan birisi durumunda, eleştirilerin hedefinde olan bir insan. Ne yapmış da bunu hak etmiş, bu kadar eleştirilmeyi hak etmiş? Bir taraftan övgüler, bir taraftan eleştiriler. Bunun bir dengesi mi olması lazım? Yoksa sapla saman birbirine mi karıştırılıyor noktasında? Bazı bilgileri paylaşmak istiyorum. İmam Buhari, Buhari Buharalı demek. 1:56 nisbediyoruz biz bu kullanımlara. Gerçek ismi Muhammed bin İsmail'dir. Muhammed bin İsmail. İsmail'in oğlu Muhammed'dir. Ama bu ismi pek çok insan bilmez. Bizim öğrencilerimiz dahi bilmez. Buhari deyince herkes aa tamam der. Bir de Muhammed bin İsmail var diyorum biliyor musun? Neredeyse Buhari gibi bir alimdir diyorum. Tanımıyorlar mesela tanınmıyor. Doğru bir şey tabii yani neticede meşhur olan şey öyle kullanılır. Muhammed bin İsmail 194 Hicri yılında Buhara'da 2:26 dünyaya geliyor. Dedesi Berdizbeh diye bir adam var. Birkaç kuşak önceki dedesi Mecusi'dir. Bu Berdizbeh'in oğlu Mugire, Cufe kabilesinden birisinin vasıtasıyla Müslüman olmuş. O yüzden İmam Buhari El Buhari El Cufi diye nisbe kullanmaya başlamış. Yani Cufe kabilesine mensup şeklinde. Zira babası demiş ki biz Cufeli sayılırız. 2:54 Çünkü cüfe yani Müslüman olmadan önceki hayatımız yok sayın. Ateşperest, mecusi bir insan olarak yaşamış olmayı siliyor. Müslüman olduktan sonra sanki yeni bir şecere, yeni bir soykütüğü başlatmışçasına mensup olduğu kabileyi cüfe kabilesi olarak isimlendirmişler. Muhammed bin İsmail el-Buhari el-Cufi şeklinde tam ismini kullanıyoruz. Buhari 10 yaşlarında hadis öğrenimine başlıyor Buhara'da 10 yaşlarındayken. 3:23 oranın hadisçilerinden okumaya başlıyor. 11 yaşlarında bu konudaki kabiliyeti hocaları tarafından fark edilmeye başlıyor 11 yaşında. Hatta bazı hocalarının bazı hatalarını tahsih ettiği falan gibi örneklerimiz anlatılıyor kitaplarımızda. 16 yaşlarına geldiğinde artık klasik hadis eğitimi sayabileceğimiz birçok şeyi bitirmiş. Mesela Abdullah İbn-i Mübarek'in bütün kitaplarını ezberlemiş bir vaziyette 16 yaşında. 3:53 böyle bir cevval, insanla karşı karşıyayız. Babası yok. Babası küçük yaşta vefat etmiş. Annesi tarafından büyütülmüş. Bir de kardeşi Ahmet diye bir kardeşi var. Kendinden küçük olan kardeşi. 16 yaşlarındayken ailece hacca geliyorlar. Hac vazifelerini yaptıktan sonra aile, anne ve kardeşi Buhara'ya döndüğü halde Muhammed bin İsmail orada kalıyor ve artık 4:21 ilim yolculuklarına başlamış oluyor. Bu çerçevede dönemin ilim merkezi sayılan neresi varsa yani Bağdat, Basra, Kufe, Şam, Hicaz, Mekke, Medine gibi nereler varsa her birine de defalarca olmak üzere seyahatler yapıyor. Gittiği zaman oralarda 3'er 5'er yıl kalıyor mesela. Ömrünü bu bölgelerde geçiriyor. Nişabur'a gidiyor, Herat'a gidiyor. 4:48 Yani ortasıya da gidip gelmeleri var tekrar. Neticede bu yolculuklarının, bu ilim tahsillerinin sonucunda kendi ifadesiyle binden fazla hadis hocasından ders yapıyor. Binden fazla hadis aldığı hocalarının sayısı bini geçmiş. Bu insanlardan tabii ki biz hadiste daha önce de konuştuğumuz üzere biliniyor ki ayrı ayrı senetlere rivayet edilmiş olan hadisler müstakil hadis kabul edilirler. 5:16 Yani tek bir hadisin birkaç tane senedi varsa o birkaç tane sayılır, hadis olarak sayılır. Dolayısıyla başlangıçta sahabe döneminde az sayıda olan hadislerin sayısı yıllar ilerledikçe artmaya başlamıştır. Çünkü diyelim ki ben burada bir hadis okuyorum, burada kırk kişi varız. Kırk kişi dışarıya çıktığında ayrı ayrı insanlara bu işi rivayet etseler, benden bir olarak çıkan hadis dışarıya çıktığında kırk oluyor. 5:44 Sonra 40'ı 10'ar kişiye verseler 400 kişi olacak mesela. 400 hadise çıkmış oluyor. Bu çerçevede hadislerin sayısının artması tamamen teknik bir meseledir. Yoksa hani uydurulanlarla, eklenenlerle, katıştırılanlarla falan arttığı meselesi değil. Ondan zaten ayrı bir şey. Onun kulvarı ayrıdır. Bu çerçevede İmam Buhari sonuçta ilim tahsilini gerçekleştirmiş oldu diyelim. Bu arada eserler yazmaya başlıyor ki, 6:12 henüz 20 yaşına gelmeden Et-Tarîh-ül Kebir isimli, bugün 400 olarak basılan bir kitabını yazmıştır. Et-Tarîh-ül Kebir, sahabeden itibaren kendi dönemine kadar olan birçok râvinin biyografisini, tercüme halini ve hadis rivayeti açısından durumlarını ele aldığı bir kitabıdır. 20 yaşından önce kitap yazan birisiyle karşı karşıyayız ve ondan sonra Et-Tarîh-ül Evsat, 6:41 Tarif-i Sagir gibi başka kitaplarıyla bunu özelleştiriyor. Biraz daha hususi konulara girmiş olabiliyor. İmam Buhari'nin hayatının sonlarına doğru tekrar memleketine dönme arzusu geliyor. İşte Buhara'ya dönüyor. Tabi o sıralarda Ahmet bin Hanbel Buhari'nin en önemli hocalarından birisidir. Ahmet bin Hanbel Bağdat'a her geldiğinde Ahmet bin Hanbel ile görüşmüş. Kendisinden ilim öğrenmiştir. 7:10 Ahmet bin Hanbel deyince tabi İslam siyasi tarihinde de ilim tarihinde de çok önemli bir dönüm noktasını oluşturan ve tarihe mihne diye geçen bir kriz dönemi var. Yani hani günümüz şeyle anlatacak olursak biraz böyle 28 Şubat gibi bir şey yani dönemin 28 Şubatı gibi bir şey diyelim. Mu'tezile'nin özellikle Kur'an-ı Kerim'in yaratılıp yaratılmış olmadığı konusundaki görüşlerinin 7:39 devlet eliyle bütün alimlere dayatılması meselesi vardır. Mu'tezile diyor ki işte Kur'an-ı Kerim mahluktur diyorlar. Çünkü mahluk olmazsa öyle demezsek başka problemler çıkar kendi sistematikleri bakımından. Bu konuyu tartışıyorlar. Zamanın Abbasi halifeleri de bu görüşü resmi bir görüş haline getirerek bütün ulemaya bunu dayatıyorlar. Kabul edenler kabul etmiş oluyorlar. Yani ilgili briefingleri alarak bu işe destek olacak olanlar devam ediyorlar. 8:08 Ama hayır bu öyle şey olmaz diyenler büyük sıkıntılara maruz bırakılıyorlar. İşkenceler yapılıyorlar. Hapsizde tutuluyorlar vs. Birçok büyük alimimiz yaşanan sıkıntılara karşı daha fazla direnemediğini görebiliyoruz. Yani bu işler zor işler. Allah kimsenin başına vermesin. Ahmet bin Hanbel mesela sembol bir isim olarak kendini gösteriyor. Neredeyse direnen tek kişi olarak kalmıştır. Devletin Kur'an mahluktur diyeceksin. 8:37 görüşüne direnen tek isim neredeyse kalmıştır. Ve sonuçta da Ahmet bin Hanbel'in bu direnişi başarıya ulaşmış. Sonuçta Abbasi halifeler bu görüşten vazgeçmişler ve artık yavaş yavaş işler yoluna koyulmuştur. Ancak her ne kadar resmi görüşten vazgeçilmiş olsa da hala o düşüncede olan bir takım insanların etkinliği de söz konusudur. İmam Buhari Buhara'ya döndüğünde 9:04 mutezili görüşlere sahip olduğu düşüncesiyle aslında tersi bir durum olmasına rağmen Buhara'da bulunan bazı ilim adamları tarafından hoş karşılanmıyor. Yani çünkü Buhari'nin namı dünyayı bulmuş diyelim öyle bir insan. Buhara'ya gelince orada bulunan Muhammed bin Yahya-i Zühri gibi bazı alimler artık hangi gerekçelerle Buhari'ye karşı çıktılarsa 9:32 Buhari'nin oraya dönmesini çok fazla hoş karşılamamışlar. Aleyhinde bazı dedikodular ortaya çıkmış. Buhara emiri saraya gelerek kendisine ve çocuklarına hadis okutmasını istemiş Buhari'nin. Buhari ben ilmi öyle ayağa düşüremem demiş. İlim herkese anlatılması gereken bir şeydir. Eğer hadis öğrenmek istiyorsanız medreseye veya evime gelin gibi bir karşılık vermiş. Tabi emir bunu beklemediği bir cevap. 10:02 ya bari hani herkesle beraber olmasın tamam biz gelelim de bana ve çocuklarıma özel bir ders saati ayarla demiş. Öyle yağma yok demiş yani öyle ilim herkese açıktır. Bir öğrenmek istiyorsanız gelin beraber dinlersiniz. Deyince bu sefer Buhara emirinin de tepkilerini çekmiş oldu. Sonuçta Buhara'da rahat edemeyeceğini gören İmam Buhari Muhammeddin İsmail Semerkant'a dayılarının yanına doğru yola çıkmış bari orada kalayım diye. 10:32 Oraya doğru giderken Semerkant'a da varamıyor. Semerkant'a şöyle 3-5 kilometre yakınlarında bir Hartenk kasabası varmış. Orada rahatsızlanıyor. Orada tedavisiyle meşgul olunurken, yola devam edemeyecek durumda, tedavisiyle meşgul olunurken Hicri 256 yılında Hartenk'te vefat ediyor. Kabri de orada. Aslında görsellerimiz olsaydı belki kullanabilirdik mezarın olduğu yerler falan. Çok güzel türbeler var. 11:00 194'te doğdu, 256'da öldü, 62, evet Hazreti Peygamber'in yaşında, 60'lı yaşlarındayken Hartenk'te vefat etmiş. Şimdi Buhari'nin ortaya koyduğu eserler oldukça fazla, 20'ye yakın kitabı var. Tabi bunlar içerisinde en önemlisi El-Canu Sahih ismiyle bildiğimiz, İmam Buhari'nin ilmi yeterliliği döneminin alimleri tarafından da büyük bir şahişle bahsedilmiştir. 11:30 Mesela Buhari'nin en önde gelen hocalarından birisi olan Ali bin el-Medini var. Ali bin el-Medini, Ahmet bin Hanbel, Yahya bin Mahin bunlar çok zirve şahsiyetler dönemin en büyük hadisleri arasında. Buhari diyor ki ben hiç kimsenin yanında kendimi küçük görmedim. Ali bin el-Medini hariç. Yani kendi izni yeterliğinin farkında aslında geldiği seviye olarak. 11:56 Ali bin el-Medini dışında kimseden ki yanında kendimi küçük görmedim diyor. Ali İbn-i Medine'ye de diyorlar ki Buhari böyle diyor. Ali bin el-Medini diyor ki bakmayın öyle dediğine. Onun gözleri daha kendi gibi birisini görmedi de ondan öyle diyor. Yani hocalarının da o zirve insanların da takdirini almış bir insan olarak görülüyor. Yani döneminde mesela İmam Dağremi vardır. Buhari'nin de hocası yine Orta Asyalı bir alimimiz. Çok değerli bir insan. 12:25 Buhari ortaya çıkınca yani Buhari kendini gösterince diyelim ki ilmi arenada Darimi'nin yıldızı sönmüş. Yani tabi bu insanlar hepsi böyle çok büyük. Şimdi Himalayalar dağında kaç tane zirve var değil mi? Bir Everest var, bir K1 var, K2 var belgesellerden öğrendiğimiz kadarıyla. Şimdi burada işte KTP'ye bakıyoruz. Buranın en yüksek dağı yahut Kerem Ali mi yüksek? Hangisi yüksek? KTP yüksektir herhalde. Bir de zirve gibi geliyor. Yani bu düz ovada 12:55 1600 metre, 1700 metre zirve oluyor. Ama şimdi Himalayaların üzerinde zirve olabilmen için 7000 metre geçmen lazım yani. Onların burada esamesi okunmaz yani buradakilerin orada. Dolayısıyla yani Ali İbn-i Mediniler, Yahya bin Mainler, Ahmet bin Hanbelilerin bulunduğu bir, Darimilerin bulunduğu bir platformda azıcık daha yukarıya çıkabilmek demek hakikaten müthiş bir seviyeye gelmek anlamına geliyor yani. 13:24 Bunu da böyle görmek lazım. İmam Buhari bu yolculukların neticesinde kendi ifadesiyle 600 bin hadisten seçerek Sahih Buhari adını alan bu kitabını meydana getirmiştir. Diğer eserlerini ben burada şimdi söz konusu etmeyeyim. El-Camius Sahih gerçek adıdır. Biz onu Buhari'nin Sahihi anlamında Sahihul Buhari veya Osmanlıca ifadesiyle Sahihi Buhari diye okuyoruz. 13:53 Hiçbir alim kendi yazdıkları kitabın belli bir iddiayı taşıdığını söylememiştir arkadaşlar. Yani İmam Buhari şu iddiayla ortaya çıkmış değildir. Ben öyle bir kitap yazacağım ki benim kadar sahih bir kitap başka kimse yazamayacak. Böyle bir iddiada hiç kimseye olmamıştır. Peki gelenlerin süreç içerisinde bugün buradan baktığımızda neden kime sorsanız birinci kitap Buhari'dir diyor. Bu tarihi sürecin oluşturduğu bir vakadır. 14:22 Yani tecrübelerinin ortaya koyduğu bir sonuçtur. Yoksa Buhari kitabını yazmış, Müslim onun öğrencisi, hocasından 6 sene sonra vefat etmiş Müslim. Hatta biraz önce o Muhammed bin Yahya Zühri isimli Buhara'daki hocası İmam Buhari'ye böyle sıkıntılar çıkarınca, onun öğrencisi olan Müslim, Zühri'ye ondan yazdığı bütün hadisleri yazıp iade etmiş. Buhari'ye sen misin böyle yapan? Seni hocam olarak kabul etmiyorum. 14:51 diyerek ondan aldığı ilmi geri göndermiş. Yani tepkileri göstermek için tabi bu ilmin dayanışması noktasında da belki bir örnek olarak gösterilebilir. Müslim, Ebu Davud, Tirmizi, Nesra'yı, İbn-i Mace, Darimiye, Ahmet bin Ambel, İmam Malik her kim olursa olsun kendi dönemlerinde ihtiyaç duydukları bir ilmi çalışma yapmışlar, kitap yazmışlar. Ama yazdıkları kitap hem dönemin alimleri açısından 15:18 hem de daha sonra yapılan incelemeler, araştırmalar, karşılaştırmalar sonucunda farkları ortaya çıktıkça imtiyazlanmışlar, itibar kazanmışlar. Sonuçta Hicri 6. asra geldiğimizde İbn-ül Kayserani veya Hazimi denilen bir alimimiz 6 imamın şartları diye kitap yazıyor. 6 imam derken de burada bu hali Müslüm gibi bizim kütübüste dediğimiz kitapları söylüyorlar, yazıyorlar. 15:48 Yani Buhari'nin ve diğer kütüb-i sitenin oluşumu kendilerinin yazımından sonra daha üç asır sonra ortaya çıkmıştır. Buhari'yi en sahih kitap yapan, Müslüm'ü ondan sonraki sıraya koyan, bütün sünnetler içerisinde dört tanesini öbürlerinden ayırarak kütüb-i siteye dahil edilen süreç, üç yüz yıl boyunca harmanlanan, işlenen bir çalışmanın sonucudur. Buhari kendisinin en sahih kitap yazdığının farkında değildi. 16:17 Ama alimler yapıtkılar, çalışmalar sonucunda kitabın böyle bir niteliği taşıdığını ortaya koymuş oldular. Yani bugün en sahih kitap Buhari'dir, Buhari'de zayıf hadis yoktur falan gibi iddialar sadece böyle hamasi, böyle şiirsel, retorik anlamında söylenen sloganlar değildir. Yani bu 15 asrın, daha doğrusu 13 asrın dirikiminin ortaya koyduğu bir sonuçtur. 16:46 Kur'an-ı Kerim'de nasıl ki ayetlerin belli manalara geldiğini şöyle anlamamız gerektiği konusunda yüzyılların oluşturduğu bir tecrübe oluyor ve onun artık aksi düşünülemiyorsa ilmi gerçeklikler noktasında da bazı şeyler böyle kesin kanaat haline gelmiştir. Şimdi asla şu iddiada değiliz. Kimse de değil zaten. Yani Buhari'nin kitabı neredeyse Kur'an ayarındadır. Onda hiç hata yoktur. 17:16 O yanılmamıştır. Asla hata etmemiştir. Kimse böyle bir iddiayı söyleyemez. Bu iddia zaten yani temel İslami bilgilerimizle bile çelişecektir, örtüşmeyecektir. Buhari yazdığı kitabı kendince bir takım şartlar, kriterler belirlemiş. O kriterlere uygun gördüğü hadisleri alıp kitabına koymuştur. Elbette ki bu kitabını yazarken gözettiği bir takım siyasi, sosyal, ilmi gerekçeleri vardır. 17:45 Yani İmam Buhari'nin kitabını diğer kitapla daha ayırt eden o kadar güzel vasıfları var ki, ben bu dersi hiç hadis okumadan sadece bunları anlatarak getirebiliyorum aslında. Fakat çok da uzatmayayım sözleri. Ancak şunu önemsiyorum, bunu bilmemiz lazım. Buhari, boşu boşuna Buhari olmuş değildir. Biz bunun arka planını bilmediğimiz için, mutfakta neler olup bittiğini bilmediğimiz için, Buhari kim? Ha Hayati Yılmaz, ha Buhari aynası. O da hadisi, o da hadisçi. 18:15 falan gibi düşünülebilir. Öyle bir şey yok. Yani herkes silinip geriye sadece Buhari kalıyorsa bunun bir anlamı olmalıdır. Neden başkaları gittiler de Darimi vardı işte ne güzeldi, herkes onu takdir ediyordu. Niye Darimi gitti de onun yerine Buhari yükseldi mesela? Bunun bir haklı payı olması, yani herkes bir araya gelip ya sözleşelim, biz onu oy verelim, destekleyelim, böyle bir şey yok yani. 18:44 Dolayısıyla bunu bilimli gerçeklikler içerisinde görmemiz gerekiyor. İmam Buhari incelediği hadisler içerisinde 600 bin hadisten seçtiğini söylüyor ama sadece yazdığı hadisler bildiği hadisler 600 bin rivayet demek değildir. Daha fazlası olduğunu biliyoruz. 600 bin hadisten yani işe yarar diye düşündüğü 600 bin hadisi elemiş. Konularına göre kendi kriterlerine uygun gördüğü hadislerden yaklaşık 9 bin civarında hadis vardır sahih Buhari'de. Yuvarlak rakamlar söylüyorum. 19:13 9000 hadis vardır. Bu 9000 hadisin yarısı neredeyse tekrardır. Yani bir hadis ilgili olduğu konuda tekrar tekrar geçebilir. İslam 5 esas üzere bina edilmiştir. Hac, zekat, oruç, namaz, iman değil mi? Yani 5 konumuz var. Bu hadis bu harfi en az 5 yerde geçecek demek. Tekrarlar böyle oluşuyor. Yani hacda da geçecek, oruçta da geçecek, namazda da geçecek. Tekrarlar. 19:42 Bu şekilde oluşmuş oluyor. Yani yuvarlayacak olursak gene bu kitapta beş bin hadisimiz var. Sayı hadis olarak. Şimdi şöyle bir konu gündeme geliyor buraya gelince söz. Hazreti Peygamber Efendimiz'den sallallahu aleyhi ve sellem bize kadar ulaşan hadislerin tek tek sayıldığındaki sayısı on bin civarındadır. Yüz binlerle rakamlar falan bahsediyoruz. Bunlar nereden kaynaklanıyordu? Temet farkından, tarik farkından kaynaklanıyordu. 20:10 Bu farkları indirgeyip hepsini tek tek ele aldığımızda on bin civarında hadis gelmiştir. Bütün hadisler dahil. Yani zayıflar dahil olmak üzere. Uydurma olanları, mevzu dediklerimizi buna asla katmıyoruz. Onlar zaten hadis madis değiller. Ama zayıflar dahil olmak üzere on bin civarında hadis bize kadar ulaşmıştır. Dört bin, dört bin beş yüz tanesi bu halde var. 20:39 Bu hadislerin de işte yarısı sahih ve haten, yarısı da zayıf kabul edilir. Yine yuvarlayarak söylüyorum. Şu halde sahih bu haldeki hadislerin, sahih hadislerin büyük bir kısmını kapsadığını söyleyebiliriz. Sahih bu haldeki hadislerin, sahih hadislerin büyük bir kısmını, hepsini aldığını söylemiyorum. Çünkü o iddiada değiller. Kitabın orijinal ismi, El cani sahihül müsnedül muhtasar diyor İmam Buhari. Yani kısa diyor. 21:07 Ben bu kitapta bütün sahih hadisleri topladım demiyor bu hari. Seçtim diyor, muhtasar diyor, özet diyor. Demek ki bu kitabın dışında da sahih hadisler var. Ama ne kadar var? Tabi bunun rakamını tam sesletme imkanımız maalesef yoktur. Yani çünkü bu içtihadi bir mesele olduğu için onun sahih dediğine bir başkası gerekçeyle demeyebilir. Ancak burada bizim dikkat etmemiz gereken husus şartların, kriterlerin ne kadar sıkı olduğuna bakmamız. 21:35 Müslüm de sahih yazmış, sahih Müslüm. Bütün İslam alimleri, bazı malikiler hariç, bu hari Müslüm'den daha üstündür demişlerdir. Sebebi ne? Aslında hepsi sahih de, arada bir derece farkı olacaksa, bu hari Müslüm'den üstündür. Neden üstündür? Şimdi, burada Adapazarı'nda yaşıyoruz. Diyelim ki ben hadis hocasıyım, hasbelkader. Sizler de benden bu dersi almaya gelen arkadaşlarımızsınız. Sizlerin benimle görüştüğünüz, 22:04 Belli. Kayıt altında. Ekrem Bey tutuyor. Eskiden buna sema kaydı denirdi. Derse katılma, yoklama listesi. Sema kaydı. Fakat diyelim ki bizim bu dersimizden haberdar olan, beni tanıyan ama benden hiç hadis almamış olan birisi de yaşıyor ara pazarında. Bu derste hiç gelmemiş bir arkadaşımız var mesela. Yüzlercesi var. Şimdi aradaki fark ne? Buhari diyor ki benim hadislerimin sahih olabilmesi için 22:33 o hocayla o talebenin görüştüklerinin kayıt altında olması lazım. Sabit olması lazım. Söyleyecek ben falanca ile filanca yerde okudum, ders aldım diyecek mesela. Veya onu gören birisi onu tespit edecek. Müslüm diyor ki bu kadar kayda gerek yok. Görüşmüş olma ihtimalleri benim için yeterlidir diyor. Adapazarı'nda yaşadılar. Evet bu konularla ilgili bir arkadaşımızdı. Hayati hocayı duymuştur. Muhtemelen görüşmüşlerdir de. 23:04 Dolayısıyla ben Hayati Hoca'dan duydum ki diye bir hadis rivayet ederse, Müslüm onunkini kabul ediyor. Buhari etmiyor. Onunla görüştüğünü ispatlayacaksın diyor. Teslif edilmiş olacak yani. Senet adı geçen herkesin birbirinden hadis aldığının kesin kayıtlarla teslif edilmiş olmasının Buhari şart koşuyor. Sırf bu şartından dolayı ki bu zor bir şart, Müslüm'den daha önde kabul ediliyor bu kriterleri bakımından. İşte bu şartlar ki sayı hadis dediğimiz zaman, 23:33 o tablolarla ilgili bir hadisiz dersi yapmıştık hatırlayacaksınız. Sahih hadisi tarif ederken beş temel şarttan söz etmiştim. Ravilerinin adalet ve zapt sahibi olması, senedinin muhtasıl olması, ravilerinden herhangi birisinin şahıs hadis-i vahid etmemesi ve illetli bir tarafının olmaması. Bunların hepsi kavram, hadis ıslahı. Her birinin ne manaya geldiği açıkça belli ama bu beş şartı taşıyan hadise biz sahih diyoruz. 24:03 Bunların içini doldurmaya kalktığımızda aslında ne kadar zor şartlar olduğunu bilimle meşgul olan insanlar bileceklerdir. İşin ne kadar ciddi olduğunu, kolay kolay bu şartların bir araya gelmediğini teslim edeceklerdir. Bu çerçevede değerli arkadaşlarımız, İmam Buhari'nin yazdığı bu kitap, Sahih Buhari, gerek kendi döneminde, gerek de kendinden sonra gelen alimlerin üzerine yaptığı çalışmalar sonucunda, hakikaten yazılan hadis kitapları içerisinde, 24:31 en sağlıklı olarak tasnif edileni, içindeki hadislerin en güvenilir olanı olarak takdir görmüştür. Bakın, Buhari kitabını yazdıktan yaklaşık 385 olunca ne yapar? 156-385, 120-130 sene sonra, Dare Kutni diye, yine Bağdatlı bir alim, İmam Buhari'nin bu kitabındaki bazı hadislerde problem olduğunu gösteren bir kitap yazmış. Yani insanlar Buhari'ye şey yapmıyorlar, yani kutsamıyorlar. 25:00 uluhiyet vermiyorlar. Böyle kutsal kitap muamelesi yapmıyorlar. Kitap yazmış. Buhari'deki bazı hadisler problemli diye. Ama gene Dara Kütlü'nün kendi dönemindekiler olsun gerekse sonraki gelen alimler bu eleştirilere dikkat alarak yeni çalışmalar yapmışlar ve sonuçta hayır Dara Kütlü'nün yanılmış, Buhari haklıdır sonucuna varmışlardır. Yani eleştiriler noktasında Dara Kütlü'nü gene yetersiz görmüşler ve eleştirilerin haksız. 25:29 olduğunu tesbih etmişler. Sahih Buhari, Kur'an-ı Kerim'den sonra, Kur'an-ı Kerim'i tabii şey dışı saymamız lazım aslında, hiç söz konusu etmememiz lazım belki. Bir insanın yazdığı kitap olarak üzerinde en çok çalışma yapılan kitaptır. Buhari'den sonra insanlar sürekli Sahih Buhari'yle ilgili kitaplar yazmışlar. Çalışmalar yapmışlar. Kemal Sandıkçı hocamızı duymuşsunuzdur. Zeyla Hayat'ın uzun yıllar dekanlığını yapmıştı. Emekli oldu. Şimdi İstanbul'da 25:56 Emekli bir hadis hocası olarak hadis dersleri veriyor. Vakıflar, Ensar Vakfı'nda dersleri var. İstanbul'a gidip dinlemek isterseniz tavsiye olunur. Yani yol düşürmek gerekir. Mesela Keman Sandıkçı hocamız bu kalınlıkta bir kitap yazmıştır. Görüyor musunuz? Şu kalınlıkta bir kitabı vardır Keman Sandıkçı'nın. Kitabın adı Sahih Buhari üzerine yapılan çalışmalar. Neredeyse sadece liste. Kitabın adı, yazarı. 26:24 Ve bir iki cümleyle sadece muhtevası hakkında bahsediyor. Yani bu kitap üzerine yapılan çalışmaların listesi böyle bir kitap oluyor. O kadar yoğun bir mesai harcanmış. Öteki kitaplar bu kadar mesela çalışmayı görmemişler. Bu da insanların Sahih Buhari'ye ne kadar değer verdiklerinin bir göstergesidir. Çok büyük şerhleri yazılmıştır. Böyle ciltler tutan şerhleri yazılmıştır. En önemli şerhleri İbni Hacer-i Noskelani'nin Fetül Baris. Ayni'nin, Ayni Ankaralı'dır. 26:54 Ayni Antepli demektir ama aslen Ankaralıdır. Sonra Antep'e yerleştikleri için Ayni nispesini almıştır. Türk bir alim olarak Mısır'da yetişmiş. İbn-i Hacer'in de hem arkadaşı hem rakibidir öyle diyelim. Hanefi alimi olarak Mısır'da büyük hizmetler yapmış. Umdet-ül Kari isimli çok değerli bir şerhi vardır. Yani Arapça tabi. Türk olmasına rağmen Arapça yazıyorlar eserlerini bu insanlar. Tarih boyunca da bu konuda yapılan çalışmalar epeyce. 27:23 O dönemde mezhepler henüz tam anlamıyla bir kere teşekkül etmiş değil. Evet hem mezhepler tam anlamıyla teşekkül etmiş değildir. Hem de Buhari gibi alimler yani Ebu Hanife neyse, Ahmet bin Hanbel neyse İmam Buhari de bir müçtehiddir. Ki Buhari'nin bab başlığı dediğimiz kitabın başlıklarındaki fıkhi görüşleri onun hakiki anlamda bir müçtehit olduğunun göstergesidir yani. 27:50 Ki bu kitapta bazen İmam Ebu Hanife'ye isim vermeden görüşünü eleştirdiği noktalarda vardır. Yani burası Ebu Hanife'ye bu görüşüne yanılmış diyebilmek müştehitlerin yapabileceği bir şeydir. Öyle Ebu Hanife ne anlar Kur'an'dan diye söylemekle olmuyor bu iş yani. Hadis almadaki hassasiyeti noktasında yine gerçek olaylardan bir tanesi. Adını duyduğu bir hocadan hadis öğrenmek için gittiğinde hocanın deveyi çağırmak için ot gösterdiğini, 28:18 Deve yanına gelince de otu bırakıp hayvanı yakaladığını görünce bundan hadis alınmaz diyor. Hayvanı kandıran insanı da kandırır diyor. Yani o hadisi ondan değil gidiyor bir başkasından alıyor mesela. İlim kaybolmuyor aslında. Yoksa ya bu adamdaki hadis çok değerliydi ne yapacağız şimdi kayboldu gitti. Öyle bir şey yok. O hadisi bilen başka birisi var gider ondan alırsın. Ama seçicilik noktasında hani Muhammed'in sihirinin Şemail'in sonlarında okuduğumuz bir sözü vardı ya hatırlayabilecek miyiz? 28:47 Bu hadis dindir. Öyleyse dininizi kimden aldığınıza bakın. Diye bitirmiştik şemaili mesela. Buhari de aynısı şey yapıyor yani. Hadis alıyoruz ya, onun bunun lafı değil yani. Onun bunun lafını almıyoruz yani. Dolayısıyla aldığımız kişiye dikkat etmemiz gerekir diyerek o kadar inceltmiş meseleyi. Say Buhari'de 97 ana bölüm var. Değişik tasniflere göre sayı farklılaşabilir ama 97 ana bölüm vardır. Elbette ki her musallif, her yazar, 29:17 kitabını oluştururken kafasında kurguladığı bir sisteme göre kitabını yazacaktır. Bir filiz çıkaracaktır. Önce şunu yazayım, sonra şunu yazayım diye düşünecektir. Bu noktada musannet kitap dediğimiz konulu hadis kitaplarının sıralamasında da, bölümlerin sıralamasında da elbette gözetilen bir kriter, bir tertip, bir düzen olmalıdır. Bu noktada İmam Buhari'nin mesela kitabın en başında keyfe kâne bedül vahiy. 29:46 hadisiyle başladığını görüyoruz. Yani Hz. Peygamber'e vahiy nasıl gelmişti? Arkasından kitab-ül iman, arkasından kitab-ül ilim diye sıralanıyor. Şimdi bundan hareketle diyor ki şarihlerimiz, bu sıralama Buhari'nin aslında İslam bilgi felsefesindeki yerini göstermektedir. Modern tabiriyle epistemoloji, bilgi teorisi. Ne demek istiyor? İslam'da bilginin kaynağı vahiydir. Gelen vahiylere, 30:16 iman etmek gerekir. Bilgisiz iman olmaz. Kitab-ül imandan sonra kitab-ül ilmin ve ilme değer veren, ilmin faziletini nasıl olacağını anlatan rivayetlere yer vermesi Buhari'nin kafasında bir Müslümanın bilgiyi alacaksa önce vahiy bilgisine itibar etmesi gerekir. Vahiyye iman etmek lazım. Arkasından da bu işi ilimle yapmak gerekir. Mesela denir ki فَعْلَمْ اَنَّهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهِ Yani 30:46 La ilahe illallah demeden önce bilmek gerekiyor. Bilmeden diyemez, söyleyemez. Bilgi öncedir. Bilgi amelden öncedir. Yani dolayısıyla bilmek gerekiyor. Burası kitabımızın sonu. Benim elimdeki bu baskı Sultan Abdülhamid'in Mehmet Zihni Efendi'ye hazırlattığı, hareket ettiği ve Matbay Amire'de bastılarak Memalik Osmaniye'nin her tarafına gönderildiği bir baskıdır. Bu ondan tıpkı basın yapılmış halidir. 31:15 Abdülhamit baskısı diye meşhurdur. Sahih Buhari müstalar içerisinde en itibar gören baskılardan bir tanesi de budur. Tabi zamanın tekniği bakımından çok şey değildir. Görüldüğü gibi paragraf yok, satır başı yok, bir şey yok. Sıkıcı gelebilir modern insana. Fakat bu kısmı kullanmak, alıştık böyle, devam ediyoruz. Güzel bir baskıdır. Bu baskıda mesela bu 8. cilt oluyor. 4 cilt. 31:43 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8 diye basılmış. İç şerciz bir arada. Son bölüm, Sahih Buhari'nin son bölümü kitabı tevhiddir. Vahiyle başlıyor, tevhidle bitiriyor. Yani sanki demek istiyor ki bu kitap boyunca bütün okuduklarını topla, çağır, çıkar, ne yaparsan yap, sonuçta sonuç eşittir, tevhid çıkacak. Başka bir şey çıkmaz yani. Olmamalıdır da. 32:11 Bütün bunları tevhid çerçevesinde okuyacaksın, anlayacaksın ve yaşayacaksın demektir. Peki kitab-ı tevhidden bir önceki bölümün adı nedir? Kitab-ül Eytisan, Bil Kitab ve Sünne. Her şeyi gene anlatıyor anlatıyor. Sonuçta kitaba ve sünnete bağlılık diye bir bölüm. Arkasından da kitap ve sünnete bağlılığın oluşturacağı bir tevhidle belki de sonuçlandırmış oluyor. 32:38 Tabi bunu hani Buhari ben bunu tertip ederken bunları düşünerek yazdım dediği bir yer yok. Ancak bunun bir mantığının olması gerektiğini herkes bilir. Tabi böyle olup olmadığını gene benim her zamanki usulümle diyoruz ki gidince Buhari'ye soracağız. Biz böyle böyle anlattık sen böyle yapmışsın diye. Doğru mu dedik yanlış mı dedik bize bunun hakikatini anlat diyeceğiz Allah nasip ederse. Buhari kitabını yazdıktan sonra en önemli öğrencilerden bir tanesi Firebri'dir. 33:08 Frebri, Sahih Buhari baştan sona yazarından iki defa dinlediği için öne çıkmıştır. Birçok insan Buhari gibi bir insandan ders okumak için çok uzaklardan geliyorlar, kitabı okuyup gidiyorlar. Bu icazet almak anlamına geliyor. Kitabı rivayet etme hakkını elde etmiş oluyorlar. 90.000'den fazla öğrencinin Buhari'den bu kitabı dinlediği geçer. 90.000 kişiye, bunda mübalağa var deyin 50.000'e indirin. Az mıdır yani? 33:35 Kişi Buhari'den bizzat bu tabi dinlemişler ama günümüze bir takım kayıtlar çerçevesinde nüsha olarak gelen 5 temel nüshası vardı Sahih Buhari'nin. Yazılı olarak tabi makba yok bir şey yok hani ismi sahidelerek çoğaltılıyor. Bunların da en başlıcası Frebriye nüshasıdır. Bizim bu kitabımız da Frebriye nüshasına dayanıyor. Tabi zaman içerisinde nüshalar arasında da bazı farklılıklar ortaya çıkmıştır. Müstesihlerin hataları olmuştur. 34:05 Bir kelimeyi iki kere yazmıştır. Bir kelimeyi yazmamış, atlamıştır. Yani bakıyor mesela, yazıyor. Bir satır atladıysa ne olacak? Bir satır yok. Peki bu nüsha farklılıkları ileride problem oluşturmuş mudur? Oluşturmamıştır. Çünkü hafızalarda da sahih buhali hafızları da var aynı zamanda. Onlar da devam ettiriyor bir taraftan. Bir yandan da alimler gene bu nüshaları karşılaştırarak zaman zaman bir edisyon kritik veya bizim tabirimize tahkik. Yani 34:34 Tahkik dediğimiz zaman gafla yazıldığında incelemek, araştırmak manasına geliyor. Tahkik diye kefle yazılırsa kaşınma manasına geliyor. Şimdi Buhari şerhinden önce, isterseniz oraya şey yapalım. Kurtuluş Savaşı devam ederken Osmanlı toplumunda Kur'an-ı Kerim hatimleri yanında Buhari hatimleri de yapılırmış. Osmanlı'da Sahih Buhari hatimleri de önemli bir hatim merasimi olarak görülüyor. 35:03 Kurtuluş Savaşı esnasında bizzat Ankara'daki meclisin emriyle Anadolu'da Buhari hatimleri okutulması talimatı verilmiştir. Savaş devam ediyor, manevi güce ihtiyaç var. Dolayısıyla Buhari hatimlerinin okunması gerekiyor. Yani Buhari'ye bu kadar değer verilmiş. Evet, Sahih Buhari'nin bab başlıkları çok önemlidir. Başka hadisatlarında da başlıklar var ama İmam Buhari bu başlıklarda hadislerden çıkabilecek hükümleri, yorumları, kanaatlerini, delillerini 35:33 göstermeyi amaçlamıştır. Bu yüzden Sahih Buhari üzerine çok çalışma yapılmasının sebeplerinin biri de başlıkları meselesidir. İmam Müslim'de mesela bab başlığı daha sonra konmuştur. İmam Nebevi tarafından tamamlanmıştır. Öyle düşünülüyor. Müslim kendi kitabına başlık bile yazmamış. Çünkü Müslim hadisten başka bir şey olmasını istemiş kitabında. Buhari öyle değil. Buhari kitabını sıkın hadis kitabı gibi bir şey olarak düşünmüş. Bab başlığını yazmış. 36:02 görüşünü söylemiş. Bu görüşümün delili de bu hadislerdir diye o sahih hadislerin kendisine delil olarak göstermiş. O babın delili olarak göstermiş. Bazı başlıklarda tam olarak ne dediğini anlıyoruz. Hadisin bu babla başlıkla ilgisi şudur diye çok rahatlıkla söyleyebiliyoruz. Ama bazı başlıklarda ya Buhari bu hadisten bu başlığı nasıl çıkarmış diye şarihlerin bile İbn-i Hacer'in dahi ben bundan bir şey anlamadım. 36:30 Buhari burada tam olarak ne demek istedi bilmiyorum dediği yerler var. Yani henüz diyelim ki çözülememiş. Burada şunu söyleyebiliriz. Anlamayacak ne var? İşte becerememiş başlık koymayı. Bu da var. Yani bu da bir yorumdur. Yani orada altta hadis yazıyor. Başlıkla hiç alakası yok işte. Bugün 180 tezi olsaydı reddederdik. Değil mi? Bu başlıkla ne alakası var derdik. Silerdik diye düşünürüz. Ama insanlar öyle yapmamışlar. Buhari'nin orada bir kelimeden, bir ifadeden, bir... 36:58 hiç görülmeyen bir şeyden o sonuca varmış olabileceği ihtimalini saklı tutmuşlardı. Ben anlamadım ama Buhari buradan bir şey çıkarmıştır diye söylüyorlar ya. Başlıkları koyarken zamanın ilmi düşüncelerine atıflar yaptığını görüyoruz. Yani mesela hadisçilerle kelamcılar arasında ciddi tartışmalar yapılmıştır bazı konularda. Mesela iman artar mı eksilir mi? İşte maturidiye akaidine göre artmaz eksilmez. İman varsa vardır yoksa yoktur. Ötekilere göre artar eksilir. Buhari'de başlık diyor ki mesela 37:27 İman artar ve eksilir babı. Burada ne anlıyoruz? Demek ki Buhari bu konuda bu görüşü kabul ediyor. Delilim de bunlardır diye hadisleri gösteriyor mesela. Dolayısıyla o görüşün aksini savunanlara karşı kendi delillerini ortaya koymuş oluyor. Evet Buhari ve kitabı hakkında böyle sizin sorabileceğiniz başka şeyler varsa yeri gelmişken onlara da kısaca bakayım. Yok. 37:59 Buhari'nin kendi şartlarına göre bu kitapta zayıf hadis yok. Sahih olmayan hadis yok öyle diyeyim. Çünkü sahih hadisin bir altı hasen hadistir. Hasen hadis. Bırak zayıfı. Hani Buhari'nin kendi kriterlerinin çerçevesinde bu kitapta sahih kriterlerine şartlarına uymayan hiçbir hadis koymamıştır. Yani burada şunu söylüyoruz biz bakın. Bu Kuran değil. Senin benim gibi bir alim insanlardan birisinin yazdığı bir kitaptır. Dolayısıyla elbette ki hata olabilir. 38:27 Hata olabilir. En az hatası mı var diyeceğiz. Veya hani bab başlığıyla alakası yok diyoruz mesela. Bunu bir problem olarak görebiliriz işte. Yani belki de hata şeyi yoktur hakikaten bir ilgisi yoktur. O öyle başlığı eksik koymuş olabilir. Veya bize ulaşan nüshalarda bazen problemler çıkabiliyor. Başlık yarım kalmış olabiliyor vesaire. Oradan da anlaşılmama durumu da olabilir. Yani zamanın getirip götürdüğü bir takım şeyler hesaba kalktığımızda sonuçta 38:56 Bu kitabın ayarında sırhati kesinleşmiş başka bir kitap yok. Yani varsa hani Kur'an-ı Kerim öyle bir itirazı vardır ya Kur'an-ı Kerim'e itiraz edenlere. Yani yapabilirseniz getirin bir ayet size yapın diyorum size. Yani şu kanaatteyim arkadaşlar. Buhariler, Müslümler, ötekiler, berikiler, kitaplarına zayıf hadis yazan alimler de dahil olmak üzere öncelikle ilmi bir çalışma yaptıkları düşüncesiyle bu insanları bir takdir etmemiz lazım. 39:26 Onların bu üstün gayretlerin neticesinde bu hadisler günümüze ulaştı ve birileri bugün oturup bunları okuyup eleştirebiliyorlar. Bu kafadaki insanlar, yani bu hadis olmaz, bu uydurmadır, bu sakattır diyen insanlar, Buhari'lerin döneminde onların dediği olsaydı, onlar bu bakış açısıyla hadislere yaklaşmış olsalardı, bugün çok rahat edecektik. Çünkü tırpanlayan tırpanlayana, tırpanlayan tırpanlayana, ortada hadis yok, rivayet yok, sen sahaben selamın tamam. Ama bu insanlar, bu rivayetlerden, 39:56 bir kırıntının dahi zayi olmaması için gayret etmişler. Kırıntı şu konuda delil olmaz. Elbette onun yeri bellidir. Ama sağlam bir rivayetin de yerli yerinde geldiğinde onu mutlaka kullanman gerektiğini de bilmen lazım. Mecelle kaydelerinden biri der ki Mevrid-i Nas'ta içtihada meta yoktur. Yani Kur'an ayet ve hadis. Nas demek ayet ve hadis demektir. 40:25 Bir konuda ayet ve hadis varsa sen orada iştihat edemezsin. Ona uymak zorundasın. Ayetin ne manaya geldiğinde, hadisin nasıl anlaşılması gerektiğindeki iştihat ayrı bir şey. Ben bu ayeti yok sayarak, ben bu hadisi yok sayarak kafama göre bir hüküm verelim diyemezsin yani. İştihat edemezsin dediğimiz o. Ama diyen ki nas nedir? İşte sağlam hadisler, sayı hadisler ve hasen hadisler fıkhi konularda delildirler. 40:54 Yok sayamazsın. Havukat arkadaşlar daha delillerin kıymetini belki yani olay yeri incelemede bir sürü delil toplanıyor. Değil mi? Şu da işe yarar, bu da işe yarar. Şunu da alalım, bunu da alalım. Sonra laboratuvar incelemeleri yapılıyor. Bazı şeylerin konu hiç alakası olmadığı anlaşılıyor. Onlar bırakılıyor. Ama diyelim ki kopan bir parmağın değeriyle belki bir saç telinin delil olma değeri aynı olmayabilir. Biri çok daha güçlüdür. Biri biraz daha zayıf kalabilir. 41:24 Ama o da bir delildir. Yerine göre işe yaraya bilecektir. Bunun için hadislerimiz hani temel bir prensip şudur. Amel etmek yani onu gündemde tutmak yok saymaktan, ihmal etmekten evlardır. Eski alimlerimizin hadise bakışı buydu. Sayı hadisler fıkıh konularında. Zayıf hadisler edep konularında. Anlatabiliyor muyum? Yani sayı hadislerin yeriyle zayıf hadislerin yeri tamamen ayrıdır. 41:52 sevap konularında, hadiret konularında, daha iyisini yapma konularında zayıf hadis de işe yarayabilir. Bir hadisin sahih olması demek, kesin doğru olduğu anlamına gelmiyor. Bakın, zanlı galip diyoruz biz buna. Bir kesin bilgi vardır, bir de zanlı galiple bilgi vardır. Şimdi zanlı galip demek, ya bu zan ifadeden, öyle zannediyorum. Hayır, öyle değildir. Zanlı galip demek, neredeyse kesin bilgiye yakın bilgi demektir. Zan kötü bir şeydir aslında. Ama, 42:22 zan, yakin dediğimiz %100 kesim bilgi seviyesine yükseldikçe zanlı galip durumuna gelir. Ve %51 olduğunda zanlı galip kabul edilir. Hayat aslında zanlı galiple devam ediyor. Hayatımız aslında kesim bilgiyle değil. Biz hayatımızı zannederek yaşıyoruz. Ne zannediyoruz? Ben şimdi eve gitmeyip buraya derse geldim. Niye? Eve gidecek kadar ömrümün olduğunu zannettiğimden. Öyle değil mi? Her an öyle biliyoruz. 42:51 Ama ölmeyeceğimizi zannederek işlerimizi yapıyoruz. Hatta kesin biliyoruz ölmeyeceğiz. Diye çalışıyoruz değil mi? O kadar hayatımızın içerisinde. Arabaya biniyoruz, sürat yapıyoruz. Niye? Lastik patlamayacak zannıyla. Fren tutacak zannıyla. Karşıdaki adam tepemize çıkmayacak zannıyla gidiyoruz mesela yani. Hayat kesin bilgilerden çok uzak. Her an deprem olabilir. Olmaz diye yaşıyoruz işte yani. 43:20 Dolayısıyla zanlı galip öyle yabana atılabilecek bir bilgi değildir. Yani olsa da olur, olmazsa da olmaz değil. Hastayı ameliyat ediyoruz. Ne diye? İyileşecek zanlıyla. Kesin iyileşeceksin. Sen haber Allah çıkacaksın diyen var mı? Herhangi bir doktor. Diyemez. Diyemez. Ama hayatımızın zan üzere yürüdüğünü bilelim. Hadislerimize de öyle bakalım yani. Haberi vahit demek bir şeye yaramaz bilgi demek değildir. Bu yapılan ilmi araştırmalar neticesinde varılan sonuç, 43:51 bu hadisin sahih olduğunu gösteriyor. Benim ölçülerime göre bu hadis sahihtir diyen bir araştırmanın sonucu. Yani bugün bilim deneyler yapıyor, araştırmalar yapıyor. İşte tereyağını yemeyin diyor. Binlerce insan tereyağından yıllarca uzak durmadı mı? Öyle bir bilgi var diye. Sonra değişti. Sonra değişti. Şimdi ona geçtik mesela. Bunlar da hani hayat zanla devam ediyor. Bilim zaten asla kesin sonuca varamaz. 44:19 Vardığında bilim biter, değil mi? Bilimin devam etmesini sağlayan şey şüphedir. Daha ötesi var mı, daha ötesi var mı, daha başkası var mı diye sürekli araştıracak ki bir yere varabilsin. Yoksa kesin noktaya vardığında artık orada bilim yapmanın da bir anlamı kalmayacaktır. Hayır, şimdi namazdaki bazı hareketlerin farklılaşması, mezheplere göre bazı küçük farklılıkların ortaya çıkması bu zannın sonucu işte. 44:50 Yani Kur'an-ı Kerim'in ayetlerinde de mesela bazı anlaman şeyleri yok mu? Yorumları yok mu? Mesela kurban kesmek niye vacip diyoruz biz? Venhar emri var. Direkt Kevser suresinde. Ama o ayetten bir başka mana da düşünebileceği için kurban kesmeye delaleti kesin olmadığından dolayı vacip derecesine düşüyor. Yani Hanefi mezhebi kendine göre bir ilmi anlayış sistemi kuruyor. Ayet ve hadisleri o çerçevede değerlendiriyor. Şafiler, 45:19 diyelim ki Hanefilerden farklı düşündükleri noktalarda kendi paradigmalarını geliştiriyorlar ve ayet ve hadisleri ona göre değerlendiriyorlar. Yani bu farklılıklar kafasına göre ortaya çıkan ya bu benim hoşuma gitmedi kabiliğinden şeyler değil. Farklılaştırmalar değil. Sistem uymadığı için, onun sistemine oturmadığı için öyle değil de öbür türlü düşünmüş oluyorlar. Her yere adapte ediyorsun. Şablon, şablonu 45:49 Oluşturuyorsun o şablonla hayatını şeklinde. Her şey o şablona uymak zorunda. Mezhep tutarlılığı içerisinde hayatı devam ettirmemiz gerekiyor. O yüzden falanca mezhepten şu görüşü, filanca mezhepten bu görüşü alalım, ondaki bu kolay, bundaki bu kolay, İslam daha kolay olsun. Olmaz. Olmaz. Bu dizel arabaya benzin koymak gibi bir şey olur. Dolayısıyla bu bütünlüğü ihmal edemeyiz. Şimdi bakın, Sahih Buhari'de dedik ki, biz Hanefi mezhebindeniz. 46:17 Şimdi bu bölümde okurken pek fazla çıkmayacaktır belki ama özellikle fıkıh bablarında, namazda, oruçta, hacda, zekatta, buyuğuda, alışverişte, şurada, burada. Hanefi mezhebinin görüşünün ve olmayan hadisler okuyacağız bu kitapta. Sahi. Peki biz niye bu hadislere göre amel etmiyoruz da başka türlü amel ediyoruz? Çünkü bu kitabın kendi içinde de arkadaşlar, diyelim ki bir hadis okudunuz, üç sayfa sonra o hadisten farklı bir hadis okuyacaksınız aynı konuda. O da sahi, o da sahi. Biri önceymiş, biri sonraymış. 46:46 Birini Hz. Peygamber şu konuda söylemiş, ötekini bu konuda söylemiş. Her iki rivayette sahih ama birbiriyle mesela farklı şeyler söylüyor. Hanefiler sistem bütünlüğü çerçevesinde şu rivayeti almışlar, Şafiler öbür rivayeti almışlar, hepsi bu. Yoksa siz ben mademki en sahih kitap bu kitap, okurum, Müslümanlığımı da buna göre yaşarım derseniz, bugün namazı bir çeşit kılarsınız, yarın ertesi gün başka çeşit kılarsınız. 47:12 Çünkü yani bu peygamberimizin onu söylerken ki bağlamını hani siyasi bak dediğimiz olayın gerçekleşme biçiminin ne zamanlığını kime özel söylendiğini falan bilmediğin zaman yani okuyor yakaladığın yerde öldür diyor şimdi ayet. Ayet bakın hadis demedim. Onları yakaladığınız yerde öldürün diyor ayet. Yanlış mı yapıyorlar? Bakın ayeti dahi her okuduğun ayeti olduğu gibi uygulamaya çalışırsan problem çıkar. 47:42 Ha o ayet ne manada söylenmiş, hangi şartlarda söylenmiş, onun olmadığı yerlerde. Bir başka ayet diyor ki, onlar size sataşmadı, dininize sövmedi, onlara dostluk etmenize bir satınca yoktur diyor. Bakın bu hadis kitaplarımız birer arşiv niteliğindedir. Sen bu arşiv belgelerinden diyelim ki mezhep bütünlüğü içerisinde yararlanmak durumundasın. Dolayısıyla bunları gene bütünlük içerisinde görmemiz lazım. Yani Ben-i Kureyze'ye giderken Hazreti Peygamber diyor ki, sakın ayetinde namazını kılmayın. 48:11 Sahabeden bir kısmı diyor ki, Hazreti Peygamber'in bundaki kastı, bir an önce acele etmemizdi, vakit geçiyor biz namazı kılalım. Öbür de diyor ki, öbür grupta diyor ki, kılmayın dedi, kılmayız. Vakit geçse de, güneş bastı da kılmayacağız. Sonuçta Hazreti Peygamber'e geldiklerinde, ya da böyle böyle olduğunu diyor, Hazreti Peygamber ikiniz de doğru yaptınız. Yani dolayısıyla hadisleri değerlendirirken, bir metodoloji çerçevesine bakmamız lazım. Yoksa böyle cımbızlama cımbızlama, oradan onu buradan bunu aldığın zaman, bu bir şey olmaz yani. Çok önemli bir meseledir. 48:41 O yüzden mezhepler bir vakıadır. Mezhepsizlik, hiç tartışamıyorum bakın, mezhepsizlik kötü bir şeydir. Ama müştehit seviyesine gelmiş alimler o mezhebin içerisinde farklı işraatlarda bulunabilirler mi? Bulunabilirler. Yani bugün Hanefi mezhebinde caiz görülmeyen yolculukta cem meselesi, sadece Türkiye'den değil, Arap coğrafyasındaki birçok İslam aliminin de Hanefi usulüne göre de 49:09 caiz görebileceği bir durumdadır yani. Dolayısıyla bugün bir hanefi alim, hanefi fıkıhçı çıkıp hanefiler de seferi iken namazlarını cem edebilirler der ve yapabilirler. Bu şafilerden alınma ödünç bir fetva değildir. Kendi mezhep bütünlüğü içerisinde yani ama diyelim ki artık öyle bir iştihadın geliştirilebileceği sonucuna varıldı. Yani hacca, umreye gitmek için hanefi hanımlar gidinceye kadar şafi olmak zorunda kalıyorlar. 49:38 Hani bir grup kadın bir araya gelirse mahremsiz gidilebilir olduğu için. Ama tavaf esnasında bütün Müslümanlar hanefi olmak zorundadırlar. Yoksa abdesti tavah etmek zorunda kalırlar. O da olmaz. Diyelim ki bir hanefi kadın mahremi bulunmadığından dolayı imkanları olduğu halde hacca gitmese sorumlu olmaz. Başka kadınlarla beraber gitseydin denmez yani. O çünkü şartlar oluşmamıştı onun için. Ama diyelim ki 50:06 emniyet yol güvenliği açısından şartlar oluştuğunu düşünerek bir grupla giderse ruhsattan istifade etmiş olur diye bakılacaktır mesela. Yani evet tabi bu iş ciddi bir şey arkadaşlar. Yani hadisle birazcık meşgul olan bir insan bu işin hakikaten önemlendiğini, dikkatle el alındığını görür ve ona göre en azından ayağını tedarikli basmak gerektiğini görür. Ama böyle bir karşılık varsa ne gereği var derse bu ucuzculuktur, bu kolaycılıktır. 50:35 En kolay şey reddetmektir. Yani bu savunma mekanizmalarından birisi değil mi? Kendini rahatlatmak için şey yapıyorsun, yok sayıyorsun. Oh be diyorsun, hele şükür. Dedim de kurtuldum diyorsun mesela. Hayır öyle diyemezsin. Müslümansan kitap ve sünnete bağlı olmak zorundasın. Kitap ve sünnete bağlı olmak zorundaysak bu sefer sünnet bilgisine ben nasıl ulaşırımın arayışında olacaksın. Bu sefer aradığın en ufak bir bilgi dahi senin için önemli hale gelebilir. 51:03 Bir tek kelimeye muhtaç hissedebilirsin kendini. Yeter ki peygamberimden gelsin düşüncesiyle sarılırsın böyle. Peygamberi ciddi anlamda seviyorsan, Allah peygamber sevgisi sende bütün sevgilerin üstündeyse bu arayışın içerisine girersin. Yok eğer ben kafama göre yaşamak istiyorum dersen o zaman ne kadar yük atarsan o kadar rahat edersin. Kitapları görmezsin, ilimden habersiz olursun. O ne anlar bundan, bu ne anlar bundan, bunu ben buldum dersin, yaşar girersin. Evet, peki ben 51:33 Bir hadis okuyayım, başlamış olalım. Bismillahirrahmanirrahim. Kitabul etisam bil kitap ve sünne. Kitaba ve sünnete bağlı olma bölümü. Etisam, aseme fiilinden. İsmet kelimesi oradan geliyor. Korunmak demektir. Asım, koruyucu demektir mesela. Asım, koruyucu demektir. Masum, korunmuş demektir. İsmet, peygamberlerin vasıflarından, sıfatlarından sayılan ismet. 52:00 onun dış tesirlerden Allah tarafından koruma altında tutulması, harici hiçbir şeyin kendisine girememesi anlamında kullanılıyor. Aseme fiilinden ihtisam yani iftial babına geçtiğinde bu fiil mutavat ifade eder ve korunmak manasına geliyor. Bakın sözcük manasıyla, kök manasıyla ihtisamın manasına örtüştürmeye çalışıyorum. Aseme korudu, ihtisam korundu manasına geliyor. Aslında ihtisam 52:30 Bu kelime bu bağıma geçtiğinde temessük etmek, sımsıkı sarılmak, bağlanmak manası kazanıyor. Sözlük manası ile ne alakası var? Yani bağlandığın şeye sahip çıkarsan kendini korumuş olursun demektir. Ayet-i kerimede nasıl geçiyor? Allah'ın ipine sımsıkı sarılın diye tercüme ediyoruz mesela. Peki sarılıp da ne olacak? 53:00 Temessükü diyebilirdi Allah oradan. Başka aynı manaya gelen tutun manasına gelen bir kelimede kullanılabilirdi. Onun yerine iktisam kelimesinin kullanılması demek yani bu ipe tutunursan korunursun, kurtulursun demektir. Bırakırsan düşersin, boğulursun demek. O yüzden iktisamın kendi kelimesinde tutunulan şeyin değeri, önemi ve yaptığın zaman da senin kurtuluşunun çaresi olduğu gibi. 53:29 Bir mana söz konusu. Biz buna sımsıkı sarılmak ve hayatını kurtarmak gibi bir mana şeyi katabiliriz. Dolayısıyla Buhari ne demiş kitabının bölümünün adına? Kitaba ve sünnete sımsıkı sarılma, bağlanma bölümü. Yani bunlara bağlı kalırsanız dininizi de, kendinizi de korumuş olursunuz. Bir hayat işte nasıl geçiyordu? Umirtü enugatilen nez hattâ yeşterü en la ilahe illallah diye devam ediyor. 53:58 Eğer bunu yaparlarsa canlarını ve mallarını benden korumuş olurlar. Aynı kökten. Korumuş olurlar diyor. Peki bu insanlar bunları yaptıkları zaman kendileri açısından ne olmuş oluyor durum? Böyle yaparlarsa benden korumuş olurlar. Kendileri de korunmuş olurlar. 54:25 Yani etken ve edilgen olması gibi bir şey söyleyebiliriz belki. Şu halde Buhari az önce dediğim gibi kitabının sonlarına doğru kitap ve sünnete bağlı olma bölümünü koymak suretiyle bu konunun çok ciddi bir mesele olduğunu, kurtuluşun bundan kaynaklanacağını ifade etmiş oldu. İslam dininin kitap ve sünnet olmak üzere tebel iki kaynağımız var. Ortada bir kitap, onun etrafında bir sünnet halkası diye tarif ediyoruz biz bunu. Ayrı ayrı iki şey değil. 54:55 Biri Kur'an, biri sünnet. Ayrı ayrı denemek istemiyoruz. Böyle bir ayrılık yok. Ortasında Kur'an, çevresinde sünnet olan bir iç içe iki halkayı düşünelim. Aradaki ilişkiyi böyle tasavvur edelim zihnimizde. Yani sünnet dediğimiz şey zaten merkezi Kur'an'dan oluşmaktadır. Hacı Peygamber Kur'an'ı okuyarak, okutarak, açıklayarak, yaşayarak ne yapıyor? Açıyor, genişletiyor, beyan ediyor. 55:22 لِتُبَيِّنَ لِمْ نَاسِ مَا نُزِّلَ اِلَيْهِمْ ayeti de yani onlara indirileni açıklayasın diye. Peygamberimizin açıklama yetkisi var. Bütün bu açıklaması Kur'an-ı Kerim'in hayata yansımasını, açılımını, öğretimini ifade etmiş oluyor. O yüzden Kur'an-ı sünnetten, sünneti Kur'an'dan ayırma imkanı yoktur. Sünneti silerseniz, etraftaki halkayı silerseniz merkezde korumasız bir Kur'an kalır. 55:51 Korumasız. Neye karşı korumasız? İnsanların algılarına, anlayışlarına, manipülasyonlarına açık bir Kur'an'la karşı karşıya kalırsınız. Bu ayet-i kerime ne demek istemişti? Bunu en iyi kim anlar? Peygamber anlar. Peygamber nasıl anlamış bu ayeti? Şöyle. Bunu nereden öğreniyoruz? Sünnetinden. Eğer bu bilgiyi biz gereksiz görürsek o zaman onu görmezden geleceğiz. Bu ayette ne anlarım ben? Şunu anlarım. Ha İslam budur. 56:21 Ama ben öyle anlamadım. Senin anladığın gibi anlamadım. Bana göre İslam budur. İkiniz de yanlışsınız. Aslında ayet şunu demek istiyor. Burada kırk kişiyiz, kırk tane İslam çıkar. Çünkü ayetlerin ifade biçimi, neciz bir Kur'an-ı Kerim oluşu, hani Necip Fazıl'ın ifadesiyle Rabca, Arapça değil de Rabca bir üslubun olması, her insanın ondan değişik şekiller anlamasına da müsaittir. Bu demek değil ki Kur'an-ı Kerim'in net anlaşılan hiçbir şey yoktur. Onu demiyoruz. 56:52 Ama en temel anlaşılması gereken bir ibadet namaz değil mi? Kur'an'da namaz kılın diyor Allah. Salat ne demek? Dua demek. Yönelmek demek. Zikir demek. Kurtuluş demek. Nasıl kurtuluruz? Nasıl yöneliriz? Nasıl zikrederiz? Herkes farklı bir cevap verecektir bu sorulara. Dolayısıyla dinin temeli olarak gördüğümüz namaz ibadetinde dahi bir birlik sağlanamayacaktır. Halbuki Peygamberimiz demiş ki, 57:21 Beni nasıl namaz kılarken görüyorsanız öyle kılın. Problem bitti. Zira o ayetle muhatap olan peygambere o ayetten ne anlaşılması gerektiği bilgisi de onun yanında veriliyor. Bana Kur'an ve onun bir misli verildi diyen bir hadisimiz vardır Ebu Davud'un sünneninde geçen. Tabi bunu sünneti kabul etmeyenler için bu bilgiler tamamen şey oluyor. Bunlar sünneti bize kabul ettirmeye çalışanların uydurması. 57:49 olarak kitaplara sokulmuştur diye anlatıyorlar. Böyle bir şey söz konusu değil. Yani Kur'an-ı Kerim kendi içerisinde bile sünnetin olmazsa olmazlığını çok rahat anlamamız mümkün. Allah'a itaat edin, Resulüne itaat edin. Kim Resulüne itaat ederse Allah'a itaat etmiş demektir. Bunları bir ayet-i kerime defalarca geçiyor Kur'an-ı Kerim'de. Allah'a itaat edin ne demek? Allah'ın kitabına itaat edin demek. Resulüne itaat edin demek, kitaba itaat edin demek. 58:18 Resul'e itaat de aslında kitaba itaattir deniliyor şimdi gene. Peki Allah'a itaat oydu zaten. Allah aynı şeyi ikinci defa niye söylesin? Allah'a itaat, kitaba itaatse peygambere itaatin başka bir şey olması gerekmez mi? O nedir o zaman? Peygamber hayattayken ona itaat etmekle emrolunmuştuk diyor adamın birisi. Dolayısıyla peygamberin vefatıyla bu ayette hükümlülükten kalkmıştır diyor. Yani işte peygamberimizin Kur'an'ı anlamasını ve anlatmasını aradan çıkarınca bu sefer 58:49 kendin konuşuyorsun. Kendin de neye göre konuşuyorsun? Şimdi yani bu konuda ayetlerde, hadislerde, hadisleri görmesek bile yani öyle demiyoruz tabii de öyle bile olsa ayetler bu konuda Hazreti Peygamber'in sünnetine bağlı olmamızı yeteri kadar anlatıyor. Ama siz kasıtlı bakarsanız tabii ki bu ayetleri de kendinize göre yönlendirmiş olabiliyorsunuz yani. Yoksa hiçbir kaçar tarafı yok yani. Evet. Şimdi Arapçadan, Arapça soranlar da oradan takip edebilirler. 59:16 Şimdi kitabın teknik bilgisi şöyle. Bu haddesena senet diyoruz mesela. Haddesena el humeydiyyü diye başlıyor ya. Orası Hz. Peygamber dedi ki diyen kısma kadar veya belli bir yere kadar senet olacaktır. İsimler zinciridir. Bu haddesena başka ne var? An var orada gibi kelimeler. Biz bunlara eda sigası diyoruz. Hocayla talebenin birbirlerinden hadisi 59:43 hangi yöntemle aldığının kodudur bunlar. Orada haddesena demişse, mutlaka, mesela bu haddesena ilk defa söyleyen kim oluyor? Kitabımızın yazarı. Buhari. Yani orada görünmeyen bir Buhari var. Biz o yüzden okurken deriz ki, Buhari dedi ki, Hümeydi bana bu hadisi rivayet etti. Haddesena. Haddesena bize neyi gösteriyor? Az önce dedim ya, mutlaka görüşmüş olma şartını koşuyor ya. 60:13 o kelimenin içerisinde o kayıt var. Haddesena diyen bir adam, bir ravi, eğer adam gibi ravi ise, mutlaka yüz yüze görüştüğü hocasından aldığı hadiste bunu kullanabilir. Kendisini görmediği, başka bir vasıta ile duyduğu bir hadisi rivayet ederken, haddesena diyen adamın hadisçiliği tehlikededir. Bu tesbih edilirse, görmediğin halde haddesena demişsin denilirse, o adamın hadisçiliği tehlikeye girer. Bu semadır mesela. Ben hocayım, 60:43 Said taleben benim, benden bu hadisi alırken haddesena diyorsa, bu hadisi ben okumuşum, Said dinlemiş demektir. Ahberana diyorsa, bu büyük ihtimalle kıraat yöntemiyle almış demektir. Buradaki yöntem nasıl gerçekleşiyor? Hoca olarak ben dinliyorum, Said okuyor. Hadisi Said okuyor, ben dinliyorum. Bir hatası varsa düzeltiyorum, yoksa geç diyorum. Böylece hadisi benden almış oluyor, rivayet etme hakkını elde etmiş oluyor. 61:12 Yani mesela ileride an geliyor. An kayf, an tarık falan geliyor. An ne tür bir kelimedir? Ne tür bir kelimedir? Yani duymuş olabilir de olmayabilir de. Peki Buhari'de bu şart vardı. Ne olacak şimdi? Cizat görüşme, karşılaşma şartı vardı. An edatı bunu ifade etmiyor. Hadisin sonunda bakın şeye. Tatının sonuna bakın. 61:41 am ile yukarıdaki am ile geçen yerlerdekilerin aslında birbirlerinden duyduğunu not olarak düşmüş. Orada an diye geçiyor ama bunların birbirlerinden hadis rivayet ettikleri kesin bellidir diyor. Semiha işitti demek. Görüştü, duydu, hadis aldı demektir. Hazreti Peygamber ile İmam Buhari arasında geçen nesil sayısı beştir. Beş nesil, beş kuşak geçmiştir. Ancak bu beş kuşakta illa her birinde bir ravi olacak diye bir şart yoktur. Bazen bir kuşak 62:10 iki raviyle, üç raviyle geçilebilir. Aynı dönemin insanlarıdır. Ravi çoğalabilir. Bazen de iki kuşak, ömrü uzun olan raviler peş peşe gelirse, bir kişiyle geçebilir. O yüzden Buhari'de, Sahih Buhari'de, Hazreti Peygamber ile Buhari arasındaki en az ravi sayısının olduğu hadisler, üç ravidir. Üç ravi ile Peygamberimize ulaşabildiği hadisler vardır. En uzunu da yedi ravidir. Üç ile yedi arası değişen, 62:38 kuşak geçmeler söz konusu. Yani diyelim ki ben aslında aynı dönemde yaşadım ama siz bu hadisi benden direkt alabilirdiniz. Şevket vasıtasıyla da alabilirdiniz. Direkt aldığınız için ravi sayısı azalır. Beni görmediğiniz bir hadisi şevketten duydunuz. O gün derse gelmemiştiniz mesela. Araya ravi sokmuş olursunuz. Ravi ne kadar az olursa o kadar problem az demektir. Çünkü her ravi potansiyel hata demektir. Risk artıyor. Burada adını gördüğünüz her ravi birinci sınıf ravi demektir. 63:08 Çünkü Buhari ondan hadis aldığına göre onun şartlarına uyan ravileri seçiyor demektir. Bizim dünya edebiyatında, literatüründe olmayan bir servetimiz var arkadaşlar. Nedir o? Hazreti Peygamber ile 3 asır boyunca hadisleri rivayet eden ravilerin biyografileri bugün kayıt altındadır. 20 binden fazla ravinin hayatını biliyoruz bugün. Adam ne zaman doğdu, ne zaman öldü, yalancı mı, sağlam mı, dürüst mü? 63:36 Aldatılmıyor, aldatmıyor mu? Ticarette nasıl? Ahlaki durumu nasıl? Komşularla ilişkileri nasıl? Bunlara varıncaya kadar 20 binden fazla ravinin hayatını tanıyoruz bugün. Bu servet hiçbir millette yoktur. Aslında Buhari'lerin dönemi bu rivayet aşamalarının sonucu gibi. Yani kitaplar artık kütüphesizlerinin oluştuğu dönem. 3. asır, Hizri 3. asır. Bu işlerin hemen hemen tamamlandığı bir dönem olmuş oluyor. Evet. 64:06 Tarih bin Şihab isimli tabiinden alim diyor ki, bir adam, Yahudilerden bir adam, Ömer'e, Hazreti Ömer'e dedi ki, 64:33 Biz Yahudilere gelmiş olsaydı. Hangi ayet? Estağfirullah. Bildiğiniz bir ayet-i kerime. Bugün artık sizin dininizi tamama erdirdim. Üzerinizdeki nimetimi tamamladım. Ve din olarak size İslam'ı seçtim. Ayeti bize nazil olsaydı. 65:01 Biz o günü bayram sayardık. Bayram yapardık. Allah bize artık mükemmel bir din indirdiğini beyan ediyor. Ve artık razı oldum diyor. Bu dinden razı oldum dediği bir ayet bize gelseydi, biz o günü bayram ederdik, bayram yapardık diye bir Yahudi Hazreti Ömer'e söylemiş. Bunun üzerine Hazreti Ömer diyor ki, Ben bu ayetin hangi gün olduğunu iyi biliyorum. 65:29 Nezelet yevm-i arefe fi yevm-i cuma. Arefe günü, cuma günü. Hem arefeydi hem cuma günü bu ayet nazil oldu. Hatırlıyorum diyor yani. Biliyorum. Bayramdı zaten yani. Ertesi gün bayram oldu. Şimdi bu rivayeti tabi merfu bir hadis değil. Burada şimdi dikkat etmemiz gereken husus, bab başlığı olan yerlerde bazı hadis parçaları görebiliriz. Bunlar zaman zaman kendi cümlesi olacaktır. Zaman zaman bir ayetten bölüm olacaktır. Bunların hadis rivayetiyle alakası yoktur. 65:59 Ama ne zaman ki babın içerisinde senediyle birlikte hadis verirse o zaman biz o hadislere tam hadis muamelesi yapıyoruz. Çünkü bab başlıklarında bazı rivayetler senetsiz olarak rivayet edilecek. Senetsiz olan hadis de normalde teknik anlamda zayıf hadistir. Biz ona muallak hadis diyeceğiz Buhari'de. Buhari muallak hadisleri niye rivayet etmiş, niye koymuş kitabına? Bunlar zayıf değil mi demek anlamsız bir itiraz olur. Çünkü orası başlık bölümü. 66:27 Başta ben kendi cümlemi yazabileceğim gibi hadisten de bir parça koyabilirim. Bunda bir sıkıntı yoktur. Dolayısıyla bu ayet şimdi ne ifade ediyor bize kitab-ül yetisamla alakalı, sünnete kitaba sarılmakla alakalı? Yani bu ayetin bulunduğu kitap artık tam mükemmel bir dinin kitabıdır. O halde bayram edilmesi gereken bir kitaptır o kitapla beraber yaşamak. O yüzden bu kitaba dikkat edin, ehemmiyet verin, ondan uzak kalmayın anlamında. 66:55 Hazreti Ömer'in Yahudi'ye verdiği cevapta bunu görmüş oluyoruz. Evet, o Semiha Süfyan An-Nisar kısmı orada var. O az önceki yukarıda isimleri geçen insanların arasındaki an edatı nötr demiştik ya, onların birilerinden birbirlerinden duyduklarının ifadesi olarak, not olarak oraya konulmuş. Evet, burada kalayım. Elhamdülillahi Rabbil Alemin.